Na aptecznej półce bez recepty stoją cztery substancje przeciwbólowe, a nie kilkadziesiąt. Nazw handlowych są dziesiątki, ale za większością z nich stoi paracetamol, ibuprofen, naproksen albo kwas acetylosalicylowy – w różnych dawkach i postaciach.
Dlatego wybór między preparatami sprowadza się do wyboru substancji czynnej, a nie marki. Ta strona pokazuje, czym te substancje różnią się w działaniu, ile wolno ich przyjąć i czego przy nich nie robić.
Paracetamol i NLPZ to dwie różne grupy
Podział, który porządkuje całą półkę, przebiega w jednym miejscu: czy lek działa przeciwzapalnie, czy nie. Po jednej stronie stoi sam paracetamol, po drugiej – niesteroidowe leki przeciwzapalne, w skrócie NLPZ.
Paracetamol
Paracetamol działa przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, ale nie działa przeciwzapalnie. Nie hamuje syntezy prostaglandyn na obwodzie ciała, więc nie wywołuje typowych dla NLPZ działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego. Nie wpływa też na agregację płytek krwi.
To czyni go lekiem pierwszego wyboru tam, gdzie NLPZ są kłopotliwe – a także w ciąży, w której można go stosować, jeśli jest to klinicznie uzasadnione.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne
Do tej grupy należą ibuprofen, naproksen i kwas acetylosalicylowy. Hamują cyklooksygenazę również na obwodzie ciała, więc poza działaniem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym działają przeciwzapalnie – bywają pomocne przy bólu związanym ze stanem zapalnym.
To samo działanie odpowiada jednak za ryzyko ze strony przewodu pokarmowego, które jest dla tej grupy charakterystyczne. Przeciwwskazaniem do NLPZ jest m.in. czynna choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy oraz przebyte krwawienie z przewodu pokarmowego związane ze stosowaniem tych leków.
Który lek przeciwbólowy jest najsilniejszy
To pytanie zadaje się najczęściej, a uczciwa odpowiedź brzmi: wśród leków bez recepty nie ma jednego „najsilniejszego”. Siły tych substancji nie da się ustawić na jednej skali, bo różnią się mechanizmem, czasem działania i profilem ryzyka, a nie samą „mocą”.
Co ważniejsze, dostępność bez recepty sama w sobie ogranicza dawkę. Naproksen jest tu najlepszym przykładem: w rejestrze występuje w wielu mocach, ale kategorię bez recepty ma wyłącznie postać 220 mg. Preparaty o wyższych dawkach, stosowane w chorobach reumatycznych, wydaje się z przepisu lekarza.
Nie jest to formalność. Ta sama substancja w wyższej dawce i przyjmowana przewlekle wymaga nadzoru, bo ryzyka ze strony przewodu pokarmowego i nerek rosną razem z dawką i czasem stosowania.
Praktyczny wniosek jest taki, że szukanie „mocniejszego” preparatu na półce prowadzi donikąd. Jeśli dawka maksymalna nie wystarcza, odpowiedzią nie jest inny lek bez recepty, tylko wizyta u lekarza – bo to najczęściej sygnał, że przyczyna bólu wymaga rozpoznania, a nie silniejszej tabletki.
Maksymalne dawki dobowe bez recepty
Każda substancja ma własny limit i nie wolno go przekraczać nawet wtedy, gdy ból nie ustępuje:
- paracetamol – maksymalnie 4 g na dobę, odstęp co najmniej 4 godzin, nie częściej niż 4 razy na dobę,
- ibuprofen – maksymalnie 1200 mg na dobę, niezależnie od mocy tabletki (200 mg co 4 godziny, nie więcej niż 6 tabletek; albo 400 mg co 4 godziny, nie więcej niż 3 tabletki),
- naproksen – 220 mg co 8 do 12 godzin, maksymalnie 660 mg na dobę,
- kwas acetylosalicylowy – 300 do 600 mg co 4 godziny, nie więcej niż 3 g na dobę.
Powyższe wartości dotyczą osób dorosłych. Dokładne dawkowanie zależy od konkretnego preparatu – jego postaci i zawartości substancji w jednej dawce – dlatego decydujące jest brzmienie ulotki dołączonej do opakowania, a nie ogólne liczby podane na tej stronie.
Osoby w podeszłym wieku należą do grupy zwiększonego ryzyka działań niepożądanych. Przy kwasie acetylosalicylowym charakterystyka zaleca im mniejsze dawki w większych odstępach czasu.
Dłuższy odstęp nie znaczy „słabszy lek”
Osiem do dwunastu godzin między dawkami naproksenu bywa odbierane jako sygnał, że lek jest słaby i można go dołożyć. Jest odwrotnie: dłuższy odstęp wynika z dłuższego działania, a limit dobowy pozostaje ostry.
Jak długo wolno stosować
Leki przeciwbólowe bez recepty są przeznaczone do stosowania doraźnego – w razie bólu, a nie profilaktycznie. Charakterystyki wyznaczają granice czasowe, po których trzeba skonsultować się z lekarzem:
- paracetamol – nie dłużej niż 5 dni przy utrzymującym się bólu i 3 dni przy gorączce,
- ibuprofen – kontakt z lekarzem, jeżeli lek miałby być stosowany dłużej niż 3 dni albo stan się pogarsza,
- naproksen – nie dłużej niż 10 dni przy bólu i 3 dni przy gorączce,
- kwas acetylosalicylowy – leczenie objawowe bez porady lekarskiej nie powinno trwać dłużej niż 3 dni.
Dla całej grupy NLPZ obowiązuje zasada ogólna: działania niepożądane ogranicza się, stosując najmniejszą skuteczną dawkę przez możliwie najkrótszy czas potrzebny do ustąpienia objawów.
Czego nie wolno łączyć
NLPZ z innym NLPZ
To najczęstszy błąd przy tej grupie leków. Naproksen, ibuprofen i kwas acetylosalicylowy działają tym samym mechanizmem, więc przyjęte razem nie wzmacniają efektu proporcjonalnie, za to sumują ryzyko – przede wszystkim ze strony przewodu pokarmowego.
Paracetamol jest pod tym względem wyjątkiem, bo należy do innej grupy. U dorosłych można go przyjąć razem z ibuprofenem, jeśli jest to potrzebne, z zaleceniem, żeby najpierw wypróbować każdy z osobna i sprawdzić, czy sam wystarczy. U dzieci zasada jest odwrotna – obu leków nie podaje się jednocześnie, a podawanie naprzemienne wymaga zalecenia lekarza lub pielęgniarki.
Preparaty złożone, w których NLPZ jest ukryty
Lek na przeziębienie, grypę czy zatoki bywa preparatem złożonym i może zawierać NLPZ, o którym kupujący nie wie. Przyjęty razem z osobną tabletką przeciwbólową daje podwójną dawkę tej samej grupy.
Skład sprawdza się na opakowaniu, nie po nazwie – marki obejmują zwykle całe rodziny preparatów o różnym składzie, a nazwa wariantu nie mówi, co jest w środku.
Ból, który wymaga lekarza
Lek bez recepty łagodzi objaw, nie usuwa przyczyny. Do lekarza trzeba pójść, gdy ból utrzymuje się mimo leczenia przez okresy podane wyżej, nasila się albo nawraca regularnie.
Silniejsze leki przeciwbólowe – w tym opioidowe – są w Polsce dostępne wyłącznie na receptę i wymagają rozpoznania oraz nadzoru nad leczeniem. Preparaty tej grupy zebraliśmy niżej, w sekcji „Na receptę”, wyłącznie informacyjnie.
Bóle o konkretnej lokalizacji opisujemy osobno: ból głowy, ból zęba, ból mięśni i ból gardła, przy którym stosuje się też preparaty działające miejscowo.