Czym jest diklofenak
Diklofenak to niesteroidowy lek przeciwzapalny, pochodna kwasu octowego. Działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo, a mechanizm polega na hamowaniu syntezy prostaglandyn – tak samo jak u ibuprofenu i naproksenu. Porównanie całej półki przeciwbólowej znajdziesz na stronie leków przeciwbólowych.
W lekach diklofenak występuje w postaci różnych soli. Żel Diclac Lipogel zawiera diklofenak sodowy, tabletki bez recepty – diklofenak potasowy, a część żeli, np. Voltaren MAX, diklofenak dietyloamoniowy. Różni je sól, ale nie substancja czynna: w każdej z tych postaci działa ten sam diklofenak.
Bez recepty i na receptę
Diklofenak ma w rejestrze ponad sto pozycji, a kategoria dostępności zależy od postaci i dawki – większość to leki na receptę. Bez recepty są:
- żele 1% i 2% – potocznie nazywane maścią przeciwbólową,
- aerozole i plastry lecznicze do stosowania na skórę,
- tabletki powlekane i kapsułki miękkie 12,5 mg i 25 mg (np. Voltaren Acti, Voltaren Express),
- roztwór do płukania jamy ustnej i gardła.
Na receptę wydawane są tabletki 50 mg i wyższe dawki, tabletki i kapsułki o przedłużonym lub zmodyfikowanym uwalnianiu, czopki, zastrzyki, krople do oczu, żel 3% i większość połączeń diklofenaku z innymi substancjami. Dotyczy to też marki Diclac: poza żelem Diclac Lipogel wszystkie jej postaci są lekami na receptę.
Sama dawka nie przesądza jednak o kategorii. W rejestrze są też tabletki dojelitowe 25 mg i kapsułki 12,5 mg i 25 mg wydawane na receptę – o tym, czy dany lek jest dostępny bez recepty, rozstrzyga oznaczenie na jego opakowaniu, a nie sama moc.
Żel z diklofenakiem – jak stosować
Żele bez recepty są przeznaczone dla dorosłych i młodzieży w wieku powyżej 14 lat. Charakterystyki wymieniają pourazowe stany zapalne ścięgien, więzadeł, mięśni i stawów (np. po skręceniu czy stłuczeniu), ból pleców oraz zapalenie ścięgien, łokieć tenisisty i zapalenie okołostawowe. U dorosłych dochodzi łagodna postać choroby zwyrodnieniowej stawów. Przy bólu mięśni warto zacząć od ustalenia przyczyny.
Ile i jak często
Częstotliwość zależy od preparatu, więc zawsze obowiązuje ulotka konkretnego żelu:
- żel 1% (np. Diclac Lipogel) – trzy lub cztery razy na dobę,
- żel 2% o działaniu do 12 godzin (np. Voltaren MAX) – dwa razy na dobę,
- w obu przypadkach 2–4 g żelu (od wielkości wiśni do orzecha włoskiego) wystarcza na powierzchnię około 400–800 cm².
Żel nakłada się cienką warstwą i delikatnie wciera. Po nałożeniu ręce wyciera się ręcznikiem papierowym i myje, chyba że to one są leczone. Można przykryć miejsce przepuszczającym powietrze bandażem, ale dopiero gdy żel wyschnie, i nigdy szczelnym opatrunkiem.
Jak długo
Bez konsultacji z lekarzem żelu nie stosuje się dłużej niż 14 dni przy nadwyrężeniach, urazach i reumatyzmie tkanek miękkich, a przy chorobie zwyrodnieniowej stawów u dorosłych – nie dłużej niż 21 dni. Jeśli po 7 dniach nie ma poprawy albo objawy się nasilają, charakterystyki zalecają kontakt z lekarzem. U młodzieży kontakt z lekarzem jest potrzebny także wtedy, gdy leczenie bólu miałoby trwać dłużej niż 7 dni.
Czego pilnować przy żelu
Po nałożeniu na skórę do krwi przenika niewielka część diklofenaku – po żelu Diclac Lipogel maksymalne stężenie w osoczu jest około 100 razy mniejsze niż po tabletce. Nie znaczy to jednak, że żel jest obojętny. Przy stosowaniu na duże powierzchnie albo dłużej niż zalecono nie da się wykluczyć działań ogólnoustrojowych.
Charakterystyki żeli wymieniają kilka warunków:
- tylko na zdrową, nieuszkodzoną skórę – bez otwartych ran,
- bez kontaktu z oczami i błonami śluzowymi, nie wolno żelu połykać,
- przerwać stosowanie, gdy pojawi się wysypka,
- skóra może być bardziej wrażliwa na słońce – przy opalaniu i w solarium trzeba zachować ostrożność (charakterystyka Diclac Lipogel),
- żel zawierający parafinę osadza się na tkaninach i może się zapalić, więc ostrożność obowiązuje przy paleniu i w pobliżu ognia.
Przeciwwskazaniem są napady astmy, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy lub nieżyt nosa po kwasie acetylosalicylowym albo innym NLPZ oraz wiek poniżej 14 lat. Najczęstsze działania niepożądane to miejscowe objawy skórne: zapalenie skóry, wysypka, rumień, wyprysk i świąd.
Tabletki bez recepty
Tabletki 12,5 mg i 25 mg z diklofenakiem potasowym są wskazane w bólu mięśni, bólach reumatycznych, bólu głowy, bólu zęba, ostrym bólu pleców, bolesnym miesiączkowaniu oraz w bólu gardła i objawach grypy i przeziębienia, czyli bólu i gorączce.
Dawkowanie dla dorosłych i młodzieży powyżej 14 lat:
- 12,5 mg – początkowo dwie tabletki, następnie w razie potrzeby jedna lub dwie co 4 do 6 godzin, nie więcej niż 6 tabletek na dobę,
- 25 mg – jedna tabletka co 4 do 6 godzin, nie więcej niż 3 tabletki na dobę.
W obu przypadkach limit wynosi 75 mg na dobę. Tabletkę połyka się w całości, popijając wodą, w trakcie jedzenia albo po nim. Bez konsultacji z lekarzem stosuje się je do 5 dni przy bólu i do 3 dni przy gorączce. Poniżej 14 lat nie są zalecane.
Po przyjęciu na czczo dwóch tabletek 12,5 mg maksymalne stężenie we krwi pojawia się po około 30 minutach. Posiłek spowalnia wchłanianie, a okres półtrwania wynosi 1–2 godziny.
Kiedy nie wolno stosować diklofenaku doustnie
Lista przeciwwskazań dla tabletek bez recepty obejmuje wprost także choroby serca i naczyń:
- nadwrażliwość na diklofenak lub substancje pomocnicze,
- czynna choroba wrzodowa, krwawienie lub perforacja przewodu pokarmowego, także przebyte po leczeniu NLPZ,
- nawracająca choroba wrzodowa lub krwotok w wywiadzie,
- zastoinowa niewydolność serca (klasa II–IV wg NYHA), choroba niedokrwienna serca, choroba naczyń obwodowych lub mózgowych,
- ciężka niewydolność wątroby i niewydolność nerek,
- napad astmy, obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka lub nieżyt nosa po kwasie acetylosalicylowym albo innym NLPZ,
- trzeci trymestr ciąży.
Żołądek, serce, nerki i skóra
Krwawienie, owrzodzenie lub perforacja przewodu pokarmowego mogą wystąpić na każdym etapie leczenia, także bez wcześniejszych objawów, i mogą być śmiertelne. Ryzyko rośnie z dawką, u osób starszych i po przebytej chorobie wrzodowej. Przy krwawieniu lek trzeba odstawić.
Diklofenak, szczególnie w dużych dawkach (150 mg na dobę) i długotrwale, zwiększa ryzyko zakrzepicy tętnic, czyli zawału serca i udaru. Ból w klatce piersiowej, duszność, osłabienie czy niewyraźna mowa mogą pojawić się bez ostrzeżenia i wymagają natychmiastowego kontaktu z lekarzem.
Ostrożności wymagają osoby z nadciśnieniem, chorobami nerek lub serca, osoby starsze oraz przyjmujące leki moczopędne – NLPZ mogą powodować zatrzymanie płynów i obrzęki. Bardzo rzadko występują ciężkie reakcje skórne, zwykle w pierwszym miesiącu leczenia. Wysypka lub zmiany na błonach śluzowych to sygnał do odstawienia leku.
Diklofenak może też maskować objawy zakażenia, a długotrwałe przyjmowanie leków przeciwbólowych z powodu bólu głowy może ten ból nasilać.
Ciąża i karmienie piersią
W trzecim trymestrze diklofenak jest przeciwwskazany – dotyczy to zarówno tabletek, jak i żelu. Inhibitory syntezy prostaglandyn mogą wtedy działać toksycznie na serce, płuca i nerki płodu, wydłużać krwawienie u matki i dziecka oraz opóźniać poród.
W pierwszym i drugim trymestrze nie należy go stosować, chyba że jest to bezwzględnie konieczne – wtedy w najmniejszej dawce i najkrócej. Od 20. tygodnia ciąży diklofenak przyjmowany doustnie może powodować małowodzie wskutek zaburzeń czynności nerek płodu. Charakterystyka żelu Diclac Lipogel zaleca w ogóle nie stosować go w ciąży z powodu niewystarczających danych.
Tabletek nie stosuje się podczas karmienia piersią, bo diklofenak przenika do mleka. Żel wymaga w tym czasie zgody lekarza i nie nakłada się go na piersi, na duże powierzchnie ani długotrwale.
Z czym nie łączyć
Przy żelu ryzyko interakcji jest niewielkie, bo do krwi dociera mało substancji. Przy tabletkach charakterystyka wymienia m.in.:
- inne NLPZ, w tym inhibitory COX-2 – sumowanie działań niepożądanych,
- kortykosteroidy, leki przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe i leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI – większe ryzyko krwawień,
- leki moczopędne i obniżające ciśnienie – słabsze działanie i ryzyko dla nerek,
- lit, digoksynę i metotreksat – wzrost ich stężenia we krwi,
- cyklosporynę i takrolimus – nasilenie działania na nerki.
Leki na receptę z diklofenakiem
Tabletki 50 mg, postaci o przedłużonym uwalnianiu, czopki, zastrzyki i połączenia z innymi substancjami wymagają recepty, bo ich stosowanie zależy od indywidualnej oceny lekarza – rodzaju choroby, jej przebiegu i czynników ryzyka pacjenta. O dawce i czasie leczenia tymi postaciami decyduje lekarz, dlatego nie podajemy tu ich schematów dawkowania.
