Czym jest kwas acetylosalicylowy
Kwas acetylosalicylowy to niesteroidowy lek przeciwzapalny, w powszechnym obiegu znany jako aspiryna. Podobnie jak ibuprofen hamuje cyklooksygenazę i syntezę prostaglandyn, przez co działa przeciwbólowo, przeciwgorączkowo i przeciwzapalnie, a dodatkowo hamuje agregację płytek krwi.
Ta ostatnia właściwość rozdziela jego zastosowania na dwa światy. W dawkach przeciwbólowych liczy się działanie na ból i gorączkę; w dawkach kilkakrotnie mniejszych – wpływ na płytki, wykorzystywany w kardiologii.
Na co pomaga
Charakterystyka wymienia cztery grupy wskazań:
- dolegliwości bólowe o lekkim i średnim nasileniu: bóle głowy, zębów, mięśni i stawów,
- dolegliwości towarzyszące przeziębieniu i grypie z gorączką,
- stany wymagające długotrwałego stosowania dużych dawek, jak reumatoidalne zapalenie stawów – wyłącznie z przepisu lekarza,
- zawał mięśnia sercowego i profilaktyka powtórnego zawału.
Dawkowanie
Przeciwbólowo i przeciwgorączkowo
- dorośli – od 300 do 600 mg co 4 godziny, nie więcej niż 3 g na dobę,
- młodzież powyżej 16 lat – od 600 do 900 mg na dobę.
Lek przyjmuje się doustnie, najlepiej w czasie posiłku lub po nim, popijając dużą ilością płynu; tabletkę można też rozpuścić w połowie szklanki wody albo mleka. Leczenie objawowe bez porady lekarskiej nie powinno trwać dłużej niż 3 dni.
Osoby w podeszłym wieku powinny stosować mniejsze dawki i w większych odstępach czasu, ze względu na zwiększone ryzyko działań niepożądanych.
W stanach zapalnych i kardiologicznie
Te schematy stosuje się według wskazań lekarza: w gorączce reumatycznej 900 mg cztery razy na dobę, w reumatoidalnym zapaleniu stawów 600 mg trzy do czterech razy na dobę, a w zawale mięśnia sercowego i profilaktyce ponownego zawału od 150 do 300 mg na dobę.
Kiedy nie wolno stosować kwasu acetylosalicylowego
Dzieci i zespół Reye’a
Najważniejsze ograniczenie dotyczy wieku. Charakterystyka wymienia wśród przeciwwskazań wiek poniżej 16 lat, zwłaszcza w przebiegu infekcji wirusowych, ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a. To nie jest zalecenie ostrożności – to przeciwwskazanie. Przy gorączce u dziecka sięga się po inne substancje.
Pozostałe przeciwwskazania
- nadwrażliwość na kwas acetylosalicylowy – występuje u 0,3% populacji, w tym u 20% osób z astmą oskrzelową lub przewlekłą pokrzywką, a objawy, od pokrzywki po wstrząs, mogą wystąpić w ciągu 3 godzin od przyjęcia,
- nadwrażliwość na inne NLPZ przebiegająca ze skurczem oskrzeli, zapaleniem błony śluzowej nosa albo wstrząsem,
- astma oskrzelowa, przewlekłe choroby układu oddechowego, gorączka sienna i obrzęk błony śluzowej nosa – te grupy częściej reagują napadem astmy, obrzękiem naczynioruchowym albo pokrzywką,
- czynna choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy oraz stany zapalne i krwawienia z przewodu pokarmowego,
- ciężka niewydolność wątroby, nerek lub serca,
- zaburzenia krzepnięcia, na przykład hemofilia i małopłytkowość, oraz jednoczesne leczenie przeciwzakrzepowe,
- niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej,
- metotreksat w dawce 15 mg tygodniowo lub większej,
- dawki powyżej 100 mg na dobę w trzecim trymestrze ciąży,
- okres karmienia piersią.
Kiedy zachować ostrożność
Ostrożności wymagają pierwszy i drugi trymestr ciąży, choroba wrzodowa lub krwawienia z przewodu pokarmowego w wywiadzie, zaburzenia czynności nerek, młodzieńcze reumatoidalne zapalenie stawów i toczeń rumieniowaty układowy przy niewydolności wątroby – w tej ostatniej grupie rośnie toksyczność salicylanów i trzeba kontrolować czynność wątroby.
Charakterystyka wymienia też krwotoki maciczne, nadmierne krwawienia miesiączkowe, stosowanie wewnątrzmacicznej wkładki antykoncepcyjnej, nadciśnienie tętnicze i niewydolność serca.
Dwie zasady praktyczne mają tu szczególną wagę:
- lek trzeba odstawić na 5 do 7 dni przed planowanym zabiegiem chirurgicznym, bo wydłuża czas krwawienia w trakcie zabiegu i po nim,
- podczas leczenia nie należy spożywać alkoholu – zwiększa ryzyko uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego.
Interakcje
Jedyne bezwzględnie przeciwwskazane połączenie to metotreksat w dawkach 15 mg na tydzień lub większych – grozi nasileniem toksycznego wpływu na szpik. W mniejszych dawkach metotreksat wymaga szczególnej ostrożności z tego samego powodu.
Pozostałe istotne interakcje:
- leki przeciwzakrzepowe i trombolityczne oraz inne leki hamujące agregację płytek – zwiększone ryzyko wydłużenia czasu krwawienia i krwotoków,
- inne NLPZ oraz salicylany w dużych dawkach – zwiększone ryzyko choroby wrzodowej, krwawień z przewodu pokarmowego i uszkodzenia nerek,
- leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI – zwiększone ryzyko krwawień z górnego odcinka przewodu pokarmowego,
- leki przeciwcukrzycowe, w tym insulina i pochodne sulfonylomocznika – kwas acetylosalicylowy nasila ich działanie obniżające poziom cukru,
- digoksyna – wzrost jej stężenia w osoczu wskutek zmniejszonego wydalania przez nerki,
- leki zwiększające wydalanie kwasu moczowego, jak probenecyd i benzbromaron – osłabienie ich działania przeciwdnawego,
- leki moczopędne przy dużych dawkach kwasu acetylosalicylowego – osłabienie działania moczopędnego.
Ciąża i karmienie piersią
Charakterystyka rozdziela zalecenia według dawki. Dawki do 100 mg na dobę, stosowane w położnictwie pod specjalistycznym nadzorem, uznaje za wydające się bezpieczne. Dla dawek od 100 do 500 mg na dobę doświadczenie kliniczne jest niewystarczające, więc obowiązują zalecenia jak dla dawek większych.
Przy dawkach 500 mg na dobę i większych hamowanie syntezy prostaglandyn może niekorzystnie wpływać na ciążę i rozwój płodu. Badania epidemiologiczne wskazują na zwiększone ryzyko poronienia oraz wad serca i przewodu pokarmowego przy stosowaniu we wczesnych tygodniach ciąży – bezwzględne ryzyko wad układu sercowo-naczyniowego rosło z wartości poniżej 1% do prawie 1,5%.
Kwas acetylosalicylowy bardzo łatwo przenika przez łożysko. U noworodków matek stosujących go przed porodem obserwowano nieprawidłowe krwawienia, a u wcześniaków, których matki przyjmowały lek na tydzień przed porodem – częstsze krwawienia wewnątrzczaszkowe. Od 20. tygodnia ciąży może powodować małowodzie wskutek zaburzeń czynności nerek płodu.
W okresie karmienia piersią lek jest przeciwwskazany.
Przedawkowanie
Pierwsze objawy to nudności, wymioty, szumy uszne i przyspieszenie oddechu. Dalej mogą pojawić się utrata słuchu, zaburzenia widzenia, bóle głowy, pobudzenie ruchowe, senność i śpiączka, drgawki oraz hipertermia. W ciężkich zatruciach dochodzą zaburzenia gospodarki kwasowo-zasadowej i wodno- elektrolitowej.
Charakterystyka podaje progi w przeliczeniu na masę ciała: objawy łagodne i średnio ciężkie po 150–300 mg/kg, ciężkie po 300–500 mg/kg, a dawka potencjalnie śmiertelna przekracza 500 mg/kg. U osób dorosłych zgon obserwowano po jednorazowym przyjęciu od 10 do 30 g.
Nie ma specyficznej odtrutki, a pacjenta należy przewieźć do szpitala. Postępowanie obejmuje ograniczenie wchłaniania, węgiel aktywny, wyrównywanie gospodarki wodno-elektrolitowej i przyspieszanie wydalania – wszystko w warunkach szpitalnych.
