Leki na przeziębienie i grypę

Preparaty na przeziębienie i grypę z aptecznej półki to w większości leki złożone: w jednej tabletce albo saszetce łączą dwie lub trzy substancje czynne, z których każda odpowiada za inny objaw. Nazw handlowych jest wiele, ale składników – zaledwie kilka i powtarzają się w kolejnych markach.

Ta strona rozkłada te preparaty na składniki, zestawia ich dawki i limity z ulotek oraz charakterystyk produktów leczniczych i zbiera ryzyka, które wynikają z samego łączenia. Chorobom poświęcamy osobne strony: przeziębieniu i grypie.

Leczą objawy, nie infekcję

Żaden z opisanych tu leków nie działa na wirusa. Obniżają gorączkę, łagodzą ból, udrażniają nos albo hamują kaszel, ale przeziębienie i grypa trwają swoim rytmem – przeziębienie zwykle ustępuje w ciągu 1 do 2 tygodni. Tak opisuje to choćby charakterystyka Zatoxinu Fast: lek łagodzi objawy, ale nie leczy ich przyczyny.

Leczenie samej grypy lekami przeciwwirusowymi to decyzja lekarza, podejmowana przede wszystkim u osób z grup wysokiego ryzyka albo z ciężkimi objawami. Antybiotyk nie pomoże ani przy grypie, ani przy przeziębieniu, bo działa wyłącznie na bakterie.

Charakterystyka Infexu Zatoki dodaje ostrzeżenie ważne dla wszystkich preparatów z ibuprofenem: lek może maskować objawy zakażenia, takie jak gorączka i ból. Zbita tabletką temperatura nie oznacza, że infekcja minęła.

Z czego składa się lek złożony

Prawie każdy preparat na przeziębienie i grypę buduje się z tych samych klocków. Składnik przeciwbólowy i przeciwgorączkowy jest w nim zawsze, pozostałe zależą od objawów, na które lek ma działać:

• na gorączkę i ból – paracetamol albo ibuprofen,
• na zatkany nos – pseudoefedryna albo fenylefryna, które obkurczają naczynia błony śluzowej nosa,
• na suchy kaszel – dekstrometorfan, który hamuje odruch kaszlu,
• na sen – difenhydramina, lek przeciwhistaminowy o działaniu uspokajającym i nasennym.

Część leków na przeziębienie łączy paracetamol z witaminą C. Paracetamol liczy się w nich do limitu dobowego tak samo jak w każdym innym preparacie, a sama witamina C nie jest lekarstwem na infekcję: NHS ocenia, że brakuje mocnych dowodów, by zapobiegała przeziębieniom albo przyspieszała powrót do zdrowia.

Jeden objaw, jeden lek

Charakterystyka Infexu Zatoki stawia warunek, który dobrze tłumaczy sens całej grupy: lek złożony stosuje się tylko wtedy, gdy zatkany nos występuje razem z bólem lub gorączką. Gdy przeważa jeden objaw, preferowane jest leczenie jedną substancją czynną. Kto ma wyłącznie gorączkę, nie potrzebuje składnika, który obkurcza naczynia w całym organizmie.

Porównanie preparatów

Zestawienie opiera się na ulotkach i charakterystykach konkretnych produktów. Dawki dobowe podajemy dla dorosłych.

Z tabeli wynikają trzy praktyczne wnioski:

• nazwa nie zdradza składu – Theraflu Zatoki i Ibuprom Zatoki mają w nazwie te same zatoki, a nie dzielą ani jednej substancji,
• identyczny skład kryje się pod różnymi markami – Ibuprom Zatoki, Acatar Zatoki i Infex Zatoki mają w tabletce tyle samo ibuprofenu i pseudoefedryny,
• ten sam skład bywa w różnych mocach – Zatotabs ma w tabletce dwa razy więcej obu substancji niż trzy powyższe, a Gripex Max więcej paracetamolu i dekstrometorfanu niż zwykły Gripex.

Paracetamol z dwóch źródeł

To najważniejsza pułapka przy tej grupie leków. Dobowy limit paracetamolu u dorosłego wynosi 4 g i obejmuje wszystkie przyjęte preparaty razem. Tymczasem preparat złożony potrafi wykorzystać go w dużej części albo w całości:

• Gripex Max – 8 tabletek to dokładnie 4 g, czyli cały limit,
• Theraflu Zatoki – 4 saszetki to 2600 mg,
• Gripex – 8 tabletek to 2600 mg,
• Zatoxin Fast – 3 tabletki to 1500 mg,
• Apap Noc – 2 tabletki to 1000 mg.

Ulotki Gripexu i Gripexu Max wpisują przyjmowanie innych leków z paracetamolem wprost na listę przeciwwskazań, a nie tylko ostrzeżeń. Zakaz łączenia z innymi preparatami zawierającymi paracetamol powtarzają ulotki Apapu Noc, Theraflu Zatoki i Zatoxinu Fast.

Schemat „dzień i noc”

Szczególnie łatwo o podwójną dawkę, gdy ktoś przyjmuje w ciągu dnia preparat złożony, a wieczorem sięga po tabletkę „na noc”. Apap Noc też zawiera 500 mg paracetamolu w tabletce. Tak samo działa dołożenie zwykłej tabletki przeciwbólowej, na przykład Apapu, gdy preparat złożony „nie wystarcza”.

Przedawkowanie paracetamolu jest zdradliwe: pierwsze objawy mogą ustąpić następnego dnia, choć uszkodzenie wątroby już się rozwija. Dlatego po przyjęciu zbyt dużej dawki trzeba natychmiast skontaktować się z lekarzem, nawet bez żadnych objawów. Przez cały czas stosowania tych leków nie wolno pić alkoholu.

Ibuprofen ma ten sam problem

Preparaty z ibuprofenem wykorzystują przy dawce maksymalnej cały dobowy limit tej substancji bez recepty, czyli 1200 mg: 6 tabletek Ibupromu Zatoki, Acataru Zatoki albo Infexu Zatoki i 3 tabletki Zatotabs. Dołożenie osobnej tabletki z ibuprofenem albo innego niesteroidowego leku przeciwzapalnego ten limit przekracza. Zasady łączenia leków przeciwbólowych opisujemy przy lekach przeciwbólowych.

Pseudoefedryna i fenylefryna a serce

Składnik na zatkany nos jest w tabletce połykany, więc zwężenie naczyń obejmuje cały organizm, nie tylko nos. Stąd ograniczenia dotyczące ciśnienia tętniczego i serca, które odróżniają lek złożony od zwykłego paracetamolu. Preparaty różnią się jednak tym, jak ostro je formułują:

• Gripex i Gripex Max – przeciwwskazaniem jest ciężkie albo niekontrolowane nadciśnienie oraz choroba niedokrwienna serca, a przy pozostałym nadciśnieniu lek stosuje się ostrożnie,
• Zatoxin Fast i Infex Zatoki – przeciwwskazaniem jest m.in. ciężkie albo niekontrolowane nadciśnienie i ciężkie choroby serca, a Infex Zatoki wyklucza też cukrzycę i nadczynność tarczycy,
• Zatotabs – nadciśnienie tętnicze figuruje na liście przeciwwskazań bez dodatkowych zastrzeżeń,
• Theraflu Zatoki – z powodu fenylefryny przeciwwskazaniem jest samo nadciśnienie tętnicze, a także przyjmowanie leków blokujących receptory beta-adrenergiczne.

Wniosek jest prosty: przy nadciśnieniu albo chorobie serca decyzję o preparacie złożonym z lekiem obkurczającym zostawia się lekarzowi. Różnice między pseudoefedryną a fenylefryną, limity sprzedaży i objawy, przy których lek trzeba natychmiast odstawić, opisujemy przy lekach obkurczających śluzówkę nosa.

Nie łącz dwóch leków na zatkany nos

Charakterystyki Infexu Zatoki i Zatotabs wykluczają łączenie z innymi lekami obkurczającymi naczynia błony śluzowej nosa, doustnymi albo donosowymi. Dotyczy to także tabletek z samą pseudoefedryną, jak Sudafed. Dwa preparaty na zatoki z różnych półek to zwykle dwie porcje tej samej grupy leków.

Preparaty na noc i senność

Lek „na noc” działa inaczej niż „na dzień”. W Apapie Noc obok paracetamolu jest difenhydramina, która ułatwia zasypianie – i nie ma w nim żadnego składnika udrażniającego nos. Senność i zaburzenia uwagi należą tu do działań częstych, dlatego ulotka każe przyjmować lek wyłącznie przed snem i zakazuje prowadzenia pojazdów w czasie jego stosowania.

Ulotka Apapu Noc wyklucza też łączenie go z innymi lekami zawierającymi difenhydraminę, a charakterystyka tej substancji ostrzega, że nasila ona działanie alkoholu oraz leków nasennych i uspokajających. Tabletka na noc i osobny preparat nasenny mogą zawierać tę samą substancję, choć nazwy tego nie zapowiadają.

Senność pojawia się też przy dekstrometorfanie: w charakterystyce preparatu z samą tą substancją należy do działań bardzo częstych. Ulotki Gripexu i Gripexu Max wymieniają ją wśród działań niepożądanych i zalecają ostrożność przy prowadzeniu pojazdów. Pseudoefedryna działa odwrotnie – do jej częstych działań niepożądanych należą bezsenność i nerwowość.

Kaszel w leku złożonym

Dekstrometorfan w Gripexie i Gripexie Max hamuje suchy kaszel. Ulotka Gripexu Max zastrzega, że leku nie stosuje się przy przewlekłym kaszlu z odkrztuszaniem wydzieliny, a astma oskrzelowa jest dla obu preparatów przeciwwskazaniem. Jak każdego leku z dekstrometorfanem, nie łączy się ich z lekami wykrztuśnymi, bo tłumienie kaszlu przy upłynnianiu wydzieliny prowadzi do jej zalegania w drogach oddechowych.

Obie ulotki zaczynają ostrzeżenia zdaniem, że stosowanie leku może prowadzić do uzależnienia, dlatego leczenie ma być krótkotrwałe. Wybór leku zależnie od rodzaju kaszlu opisujemy przy lekach przeciwkaszlowych i lekach wykrztuśnych.

Ciąża i dzieci

Żaden z opisanych tu preparatów złożonych nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży ani karmiących piersią – ulotki albo charakterystyki wszystkich dziewięciu wykluczają albo odradzają je w tym okresie. W ciąży odpadają właściwie wszystkie leki obkurczające błonę śluzową nosa, a paracetamol w pojedynczym preparacie wolno stosować, gdy jest to klinicznie uzasadnione. Szczegóły zebraliśmy na stronie o przeziębieniu.

Przy dzieciach decyduje wiek z ulotki konkretnego preparatu:

• od 6 lat – spośród opisanych tu leków tylko Gripex, 1 tabletka 3 do 4 razy na dobę, najwyżej 4 tabletki,
• od 12 lat – większość pozostałych preparatów,
• od 15 lat – Infex Zatoki.

Ulotka Gripexu ostrzega, że przy przedawkowaniu u dzieci mogą wystąpić ciężkie zaburzenia neurologiczne, więc dziecku nigdy nie podaje się więcej niż zalecana dawka. Leku z pseudoefedryną farmaceuta nie sprzeda jednak osobie, która nie ukończyła 18 lat – kupuje go dorosły opiekun.

Kiedy do lekarza

Preparat bez recepty ma pomóc przetrwać kilka dni infekcji. Ulotki i charakterystyki wyznaczają progi, po których leczenie na własną rękę się kończy:

• brak poprawy albo pogorszenie po 3 dniach – tak stanowią m.in. ulotki Gripexu, Gripexu Max i Zatoxinu Fast,
• gorączka trwająca ponad 3 dni albo narastająca,
• ból lub niedrożność nosa nasilające się albo trwające dłużej niż 5 dni,
• duszność albo ból w klatce piersiowej,
• objawy grypy u osoby po 65. roku życia, w ciąży, z chorobą przewlekłą albo z osłabioną odpornością – te osoby potrzebują porady lekarskiej od razu, bo u nich grypa częściej przebiega ciężko.

Natychmiastowej pomocy wymagają nagły, silny ból głowy, splątanie, drgawki albo zaburzenia widzenia w trakcie przyjmowania leku z pseudoefedryną, a także przyjęcie dawki paracetamolu większej niż zalecana, nawet gdy samopoczucie jest dobre.