Lek wykrztuśny ma ułatwić odkrztuszanie wydzieliny zalegającej w drogach oddechowych – działa więc odwrotnie niż lek przeciwkaszlowy, który hamuje odruch kaszlu. Ma sens przy kaszlu z wydzieliną, czyli mokrym. Czym taki kaszel różni się od suchego, opisuje strona kaszlu.
Obie substancje, które opisujemy w serwisie – ambroksol i acetylocysteina – charakterystyki zaliczają do leków mukolitycznych, czyli upłynniających wydzielinę dróg oddechowych. Ta strona pokazuje, czym różnią się mechanizmem, dawkowaniem i ostrzeżeniami oraz jakie zasady są dla nich wspólne.
Na jaki kaszel: suchy czy mokry
Pytanie „na jaki kaszel” zwykle dotyczy konkretnego opakowania, a nie substancji. Nazwę handlową warto więc przypisać do substancji czynnej – to ona rozstrzyga, czy lek ułatwia odkrztuszanie, czy hamuje kaszel:
- ACC optima i ACC mini – acetylocysteina, lek wykrztuśny,
- Mucosolvan i Ambrosol Teva – ambroksol, lek wykrztuśny,
- Sinecod – butamirat, lek przeciwkaszlowy.
Ta sama marka nie zawsze oznacza tę samą substancję. Pod nazwą Flegamina Rejestr Produktów Leczniczych wymienia zarówno preparaty z bromheksyną, jak i tabletki musujące z acetylocysteiną – skład sprawdza się na opakowaniu.
Jak działają: dwie drogi do tego samego celu
Oba leki ułatwiają usunięcie wydzieliny, ale robią to inaczej. Ambroksol zmienia pracę nabłonka dróg oddechowych, acetylocysteina działa bezpośrednio na cząsteczki śluzu.
Ambroksol – więcej śluzu i sprawniejsze rzęski
Ambroksol zwiększa wydzielanie śluzu w drogach oddechowych, zwiększa wytwarzanie surfaktantu płucnego i poprawia czynność rzęsek nabłonka. Razem poprawia to transport śluzu, czyli klirens śluzowo-rzęskowy. Zarejestrowanym wskazaniem są ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli przebiegające z zaburzeniem wydzielania śluzu i utrudnieniem jego transportu.
Acetylocysteina – rozrywanie wiązań w śluzie
Acetylocysteina rozszczepia wiązania disiarczkowe w łańcuchach śluzu i depolimeryzuje łańcuchy DNA w śluzie ropnym, przez co zmniejsza lepkość wydzieliny. Wskazaniem tabletek 600 mg jest zapalenie oskrzeli związane z przeziębieniem, a tabletek 100 mg – krótkotrwałe stosowanie u pacjentów z objawami zakażenia górnych dróg oddechowych.
Porównanie substancji
Wartości w tabeli pochodzą z charakterystyk syropu Mucosolvan 30 mg/5 ml oraz tabletek musujących ACC optima 600 mg i ACC mini 100 mg.
| Ambroksol | Acetylocysteina | |
|---|---|---|
| Dawkowanie u dorosłych | 10 ml syropu 2 razy na dobę przez pierwsze 14 dni, potem można zmniejszyć o połowę | tabletki 600 mg: 1 tabletka raz na dobę; tabletki 100 mg: 400–600 mg na dobę w 2 lub 3 dawkach |
| Najmłodsi pacjenci | dawkowanie syropu podane od 1. roku życia | tabletki 100 mg od 3 lat, tabletki 600 mg od 14 lat |
| Najdłużej bez lekarza | charakterystyka syropu nie podaje limitu | 4 do 5 dni |
| Posiłek | z posiłkiem lub bez | po posiłku |
| Pora dnia | nie przed snem | ostatnia dawka najpóźniej 4 godziny przed snem |
Preparaty różnią się postacią i mocą – są syropy, tabletki i tabletki musujące – więc wiążąca jest ulotka opakowania, które faktycznie się stosuje. Dotyczy to zwłaszcza dawek w mililitrach u dzieci.
Dlaczego nie na noc
Obie charakterystyki odsuwają ostatnią dawkę od snu: ambroksolu nie podaje się przed snem, a acetylocysteinę przyjmuje się najpóźniej 4 godziny przed nim. W ostrzeżeniach charakterystyka acetylocysteiny dodaje, że lek, zwłaszcza na początku leczenia, zwiększa objętość wydzieliny oskrzelowej. Jeśli pacjent nie jest w stanie jej odkrztuszać, potrzebne jest postępowanie takie jak drenaż i odsysanie.
Od jakiego wieku u dzieci
Najmłodszy wiek zależy od preparatu i podaje go tabela wyżej. Osobny zakaz dotyczy dzieci poniżej 2 lat. Charakterystyki preparatów ACC formułują ten zakaz ogólnie, nie tylko dla acetylocysteiny: leków mukolitycznych nie wolno stosować u dzieci poniżej 2 lat, bo z powodu budowy dróg oddechowych i ograniczonej zdolności odkrztuszania mogą one wywołać niedrożność dróg oddechowych. Charakterystyka syropu Mucosolvan podaje natomiast dawkowanie dla dzieci od 1 do 2 lat. Tę rozbieżność warto wyjaśnić z lekarzem, zanim poda się taki lek małemu dziecku.
Nie łączyć z lekiem przeciwkaszlowym
Wydzielina upłynniona przez lek wykrztuśny musi zostać odkrztuszona, a lek przeciwkaszlowy hamuje właśnie ten odruch. Charakterystyki obu substancji mówią o tym w ostrzeżeniach dotyczących interakcji:
- ambroksol – nie należy stosować go jednocześnie z lekami przeciwkaszlowymi, np. kodeiną, bo mogą one hamować odruch kaszlowy i utrudniać odkrztuszanie upłynnionego śluzu,
- acetylocysteina – jednoczesne stosowanie z lekami przeciwkaszlowymi może spowodować niebezpieczne zaleganie wydzieliny na skutek zmniejszenia odruchu kaszlowego, a takie leczenie skojarzone wymaga szczególnie uważnego rozpoznania.
Od strony leków przeciwkaszlowych charakterystyka butamiratu każe unikać jednoczesnego podawania leków wykrztuśnych, a charakterystyka dekstrometorfanu wyklucza jego stosowanie w chorobach dróg oddechowych ze zwiększoną ilością śluzu. Różnice między lekami tej drugiej grupy zestawia strona leków przeciwkaszlowych.
Pułapką są preparaty złożone na przeziębienie, w których lek przeciwkaszlowy jest jednym ze składników. Skład sprawdza się na opakowaniu, nie po nazwie.
Na co uważać przy każdej z substancji
Ostrzeżenia obu substancji różnią się wyraźnie, dlatego omawiamy je osobno. Pełne listy przeciwwskazań i działań niepożądanych są na stronach substancji.
Ambroksol: ciężkie reakcje skórne
Zgłaszano przypadki ciężkich reakcji skórnych związanych ze stosowaniem ambroksolu, w tym zespołu Stevensa-Johnsona i toksycznej martwicy naskórka. Przy objawach postępującej wysypki, czasem z pęcherzami lub zmianami na błonach śluzowych, trzeba natychmiast przerwać leczenie i zgłosić się do lekarza. Na początku mogą wystąpić objawy grypopodobne – gorączka, ból ciała, katar, kaszel i ból gardła – a charakterystyka ostrzega, że bywają one błędnie leczone lekami na kaszel i przeziębienie.
Przy niewydolności nerek lub ciężkiej niewydolności wątroby ambroksol stosuje się tylko po konsultacji z lekarzem. Jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancję czynną lub pomocniczą.
Acetylocysteina: żołądek, astma i antybiotyki
Przeciwwskazaniami do acetylocysteiny są m.in. czynna choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy oraz ostry stan astmatyczny. Chorych na astmę oskrzelową trzeba uważnie obserwować, a przy skurczu oskrzeli natychmiast przerwać stosowanie leku.
Doustny antybiotyk przyjmuje się w odstępie co najmniej 2 godzin od acetylocysteiny; wyjątkiem jest cefiksym. Bardzo rzadko notowano zespół Stevensa-Johnsona i zespół Lyella, dlatego nowe zmiany na skórze lub błonach śluzowych są sygnałem do przerwania leczenia i niezwłocznego zwrócenia się o pomoc medyczną.
Ciąża i karmienie piersią
W ciąży i w okresie karmienia piersią obie substancje wymagają ostrożności, choć charakterystyki formułują ją różnie:
- ambroksol – przenika przez łożysko; duże doświadczenie kliniczne po 28. tygodniu ciąży nie wykazało szkodliwego działania na płód, ale w pierwszym trymestrze stosowanie nie jest zalecane, a przy karmieniu piersią nie zaleca się go, bo przenika do mleka,
- acetylocysteina – danych o stosowaniu w ciąży jest za mało, więc w miarę możliwości należy jej unikać, a w okresie karmienia piersią stosuje się ją po dokładnym rozważeniu korzyści i ryzyka.
Składniki pomocnicze
Tabletka musująca ACC optima zawiera 139 mg sodu, czyli niecałe 7% zalecanej przez WHO maksymalnej dobowej dawki sodu dla dorosłego, a także laktozę i glukozę jako składnik maltodekstryny – nie powinny jej przyjmować osoby z dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy ani zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy. Sorbitolu jest w niej 0,12 mg. Wśród substancji pomocniczych syropu Mucosolvan nie ma sorbitolu ani etanolu – słodzi go sukraloza.
Kiedy kaszel z wydzieliną wymaga lekarza
Przy acetylocysteinie charakterystyka wyznacza granicę wprost: jeśli po 4 do 5 dniach nie ma poprawy, trzeba skontaktować się z lekarzem. Lekarza wymagają też sytuacje, w których lek zaczyna szkodzić zamiast pomagać:
- trudność z odkrztuszeniem wydzieliny, która przybywa,
- skurcz oskrzeli po przyjęciu leku,
- postępująca wysypka albo zmiany na błonach śluzowych.
Kaszel jest objawem, a lek wykrztuśny nie usuwa jego przyczyny. Sygnały, przy których kaszel wymaga pilnej porady niezależnie od stosowanego leku, zbiera strona kaszlu.