Lek przeciwkaszlowy hamuje odruch kaszlu – nie ułatwia odkrztuszania, tylko wycisza sam kaszel. Zarejestrowanym wskazaniem dwóch opisanych tu substancji jest kaszel nieproduktywny, czyli suchy, a trzeciej – objawowe leczenie kaszlu różnego pochodzenia. Czym różni się kaszel suchy od kaszlu z wydzieliną, opisuje strona kaszlu.
Ta strona porównuje trzy substancje przeciwkaszlowe, które opisujemy w serwisie: gdzie działają, jak się je dawkuje, jak długo wolno je stosować bez lekarza i czym różnią się ich ostrzeżenia. Nazw handlowych syropów i tabletek jest wiele, dlatego o tym, co faktycznie zawiera preparat, informuje substancja czynna podana na opakowaniu.
Gdzie działa lek: ośrodkowo czy obwodowo
Wszystkie trzy substancje mają to samo zadanie – zmniejszyć odruch kaszlu – ale zaczepiają się w różnych miejscach. Dwie są uznawane za leki o działaniu ośrodkowym, trzecia działa głównie w drogach oddechowych.
Butamirat – działanie ośrodkowe, mechanizm nieznany
Butamirat budową chemiczną i działaniem różni się od alkaloidów opioidowych. Charakterystyka podaje, że uważa się go za lek o działaniu ośrodkowym, ale dokładny mechanizm nie jest znany. Wykazuje też nieswoiste działanie przeciwcholinergiczne i rozszerzające oskrzela. Według charakterystyki nie wywołuje przyzwyczajenia ani uzależnienia.
Dekstrometorfan – ośrodek kaszlu w mózgu
Dekstrometorfan działa na ośrodek kaszlu w rdzeniu przedłużonym i podwyższa próg odruchu kaszlowego. Charakterystyka zalicza go do alkaloidów opioidowych i ich pochodnych. Działanie zaczyna się po 15–30 minutach i utrzymuje przez 5–6 godzin. Charakterystyka ostrzega, że odnotowano przypadki nadużywania dekstrometorfanu i uzależnienia od niego.
Lewodropropizyna – oskrzela i tchawica
Lewodropropizyna działa głównie obwodowo, z punktem uchwytu w oskrzelach i tchawicy, i znosi skurcz oskrzeli. Wobec kaszlu wywołanego bodźcami ośrodkowymi jej aktywność jest około dziesięciokrotnie mniejsza niż kodeiny. W badaniach na szczurach przerwanie jej podawania nie wywoływało zachowań o typie uzależnienia.
Porównanie substancji
Wartości w tabeli pochodzą z charakterystyk konkretnych preparatów: syropu Sinecod 1,5 mg/ml, tabletek Acodin 15 mg oraz syropów Levopront i Levosol 60 mg/10 ml.
| Butamirat | Dekstrometorfan | Lewodropropizyna | |
|---|---|---|---|
| Miejsce działania | ośrodkowe | ośrodkowe | głównie obwodowe |
| Dawkowanie u dorosłych | 15 ml syropu 4 razy na dobę | 15 mg co 4 godziny albo 30 mg co 6–8 godzin, najwyżej 120 mg na dobę | 10 ml syropu do 3 razy na dobę, co najmniej 6 godzin odstępu |
| Najmłodsi pacjenci | syrop od 3 lat | dawkowanie podane dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat | syrop od 2 lat, dawka zależna od masy ciała |
| Najdłużej bez lekarza | 1 tydzień | 3 dni w samoleczeniu | 7 dni |
| Ciąża | wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza | tylko gdy w opinii lekarza korzyść przeważa nad ryzykiem | przeciwwskazana |
| Karmienie piersią | wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza | przeciwwskazane | przeciwwskazane |
Preparaty tej samej substancji różnią się postacią i stężeniem, więc dawek w mililitrach nie przenosi się z jednego produktu na drugi. Wiążąca jest ulotka opakowania, które faktycznie stoi na półce – zwłaszcza przy dzieciach, u których dawkę wyznacza wiek albo masa ciała.
Syrop na suchy kaszel dla dziecka
Granice wieku różnią się między substancjami, a w obrębie jednej substancji – między preparatami. Według charakterystyk opisanych tu leków:
- lewodropropizyna – syropy Levopront i Levosol nie są przeznaczone dla dzieci poniżej 2 lat; starszym dawkę dobiera się do masy ciała: 3 ml syropu 3 razy na dobę przy 10–20 kg i 5 ml 3 razy na dobę przy 20–30 kg, co najmniej 6 godzin między dawkami,
- butamirat – syropu Sinecod nie stosuje się u dzieci poniżej 3 lat; dzieci 3–6 lat dostają 5 ml, a 6–12 lat – 10 ml syropu 3 razy na dobę,
- dekstrometorfan – tabletki Acodin mają dawkowanie podane tylko dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat.
Najdłuższy czas stosowania bez lekarza podaje tabela wyżej. Przy dziecku szczególnie ważne jest, by nie przenosić dawki w mililitrach z jednego syropu na drugi.
Lek przeciwkaszlowy w ciąży i przy karmieniu piersią
Żadna z trzech substancji nie jest przeznaczona do samodzielnego stosowania w ciąży. Charakterystyki ujmują to z różną siłą:
- lewodropropizyna – przeciwwskazana u kobiet w ciąży lub planujących ciążę, bo bezpieczeństwo jej stosowania w tym okresie nie zostało udokumentowane; przeciwwskazana jest też w okresie karmienia piersią,
- dekstrometorfan – w ciąży wyłącznie wtedy, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przeważa nad zagrożeniem dla płodu, i zawsze pod kontrolą lekarza; duże dawki mogą wywołać depresję oddechową u noworodka. W okresie karmienia piersią jest przeciwwskazany,
- butamirat – w ciąży i w okresie karmienia piersią wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza; jeśli spodziewana korzyść dla matki jest większa niż możliwe ryzyko, należy rozważyć najniższą skuteczną dawkę i najkrótszy czas leczenia.
Kobieta w ciąży z uporczywym kaszlem powinna więc zacząć od rozmowy z lekarzem prowadzącym ciążę, a nie od półki z syropami.
Dekstrometorfan: najdłuższa lista zastrzeżeń
Spośród trzech substancji dekstrometorfan ma najwięcej przeciwwskazań. Charakterystyka wymienia:
- nadwrażliwość na dekstrometorfan lub substancję pomocniczą,
- przyjmowanie inhibitorów MAO – obecnie albo w ciągu ostatnich 14 dni,
- niewydolność oddechową lub ryzyko jej wystąpienia,
- astmę oskrzelową i przewlekłą obturacyjną chorobę płuc,
- zapalenie płuc i depresję oddechową,
- karmienie piersią.
Przy jednoczesnym stosowaniu leków serotoninergicznych, w tym przeciwdepresyjnych z grupy SSRI, odnotowano zespół serotoninowy, który może zagrażać życiu. W trakcie leczenia nie należy pić alkoholu. Charakterystyka nie zaleca też dekstrometorfanu w hamowaniu kaszlu przewlekłego.
Tylko w aptece i tylko dla pełnoletnich
Dekstrometorfan jest na liście substancji o działaniu psychoaktywnym, dlatego leki bez recepty z jego zawartością sprzedaje wyłącznie apteka ogólnodostępna albo punkt apteczny. Jednorazowa sprzedaż jest ograniczona do 360 mg dekstrometorfanu, a farmaceuta lub technik farmaceutyczny odmawia wydania leku osobie, która nie ukończyła 18 lat. Szerzej opisuje to artykuł o lekach OTC.
Czy można łączyć lek przeciwkaszlowy z wykrztuśnym
Leki wykrztuśne, takie jak ambroksol i acetylocysteina, upłynniają wydzielinę, która musi zostać odkrztuszona. Lek przeciwkaszlowy hamuje odruch, który ją usuwa. Charakterystyki trzech opisanych tu substancji formułują to jednak różnie:
- butamirat – charakterystyka mówi wprost, że należy unikać jednoczesnego podawania leków wykrztuśnych, bo prowadzi to do zalegania śluzu w drogach oddechowych i zwiększa ryzyko skurczu oskrzeli i zakażenia,
- dekstrometorfan – leku nie stosuje się w schorzeniach dróg oddechowych przebiegających ze zwiększoną ilością śluzu, np. w zapaleniu oskrzeli, a u chorych na mukowiscydozę lub z rozstrzeniami oskrzeli połączenie z lekami sekretolitycznymi może doprowadzić do nasilonego zalegania śluzu,
- lewodropropizyna – obfita wydzielina oskrzelowa jest przeciwwskazaniem, a badania kliniczne nie wykazały interakcji z lekami regulującymi wydzielanie śluzu.
Z drugiej strony ostrzegają charakterystyki leków wykrztuśnych, które mówią o lekach przeciwkaszlowych ogólnie. Ambroksolu nie należy stosować jednocześnie z lekami przeciwkaszlowymi. Przy acetylocysteinie takie połączenie może spowodować niebezpieczne zaleganie wydzieliny, a leczenie skojarzone wymaga szczególnie uważnego rozpoznania.
Pułapką są preparaty złożone, w których substancja przeciwkaszlowa jest jednym z kilku składników. Skład sprawdza się na opakowaniu, nie po nazwie.
Sorbitol, cukier i alkohol w syropach
Substancje pomocnicze różnią się między preparatami bardziej niż substancje czynne. Charakterystyki wymieniają m.in.:
- Sinecod – 284 mg sorbitolu w każdym mililitrze; sorbitol jest źródłem fruktozy, może powodować dyskomfort ze strony układu pokarmowego i działać łagodnie przeczyszczająco. Syrop zawiera też śladowe ilości etanolu, mniej niż 100 mg na dawkę – ilość w dawce 15 ml odpowiada mniej niż 1 ml piwa lub wina,
- Levosol – 400 mg sorbitolu w 1 ml; osoby z dziedziczną nietolerancją fruktozy nie mogą przyjmować tego leku,
- Levopront – 4 g sacharozy w 10 ml, o czym trzeba pamiętać przy cukrzycy,
- Acodin – 10 mg laktozy w tabletce.
Przy stwierdzonej nietolerancji niektórych cukrów charakterystyki Sinecodu i Levosolu zalecają kontakt z lekarzem przed przyjęciem leku.
Kiedy kaszel wymaga lekarza
Lek przeciwkaszlowy łagodzi objaw, a nie jego przyczynę. Charakterystyka lewodropropizyny nazywa leki tej grupy objawowymi, przeznaczonymi do stosowania w oczekiwaniu na rozpoznanie przyczyny kaszlu albo na efekt jej leczenia. Charakterystyki wskazują konkretne sygnały:
- brak poprawy po 7 dniach przy butamiracie i lewodropropizynie, a po 3 dniach przy dekstrometorfanie,
- pogorszenie samopoczucia albo kaszel nawracający mimo leczenia,
- gorączka, wysypka lub ból głowy towarzyszące kaszlowi – przy butamiracie charakterystyka mówi o bólu uporczywym.
W takiej sytuacji trzeba ustalić przyczynę kaszlu, a nie przedłużać leczenie objawowe. Przy lewodropropizynie osobnym sygnałem jest obfita wydzielina oskrzelowa – to przeciwwskazanie do stosowania leku. Objawy, które wymagają pilnej porady, zbiera strona kaszlu.