Lek obkurczający zwęża naczynia krwionośne błony śluzowej nosa. Śluzówka traci obrzęk, wydzieliny jest mniej, a nos i ujścia zatok się udrażniają. Na aptecznej półce bez recepty ta grupa występuje pod dwiema postaciami: jako krople, aerozole i żele do nosa albo jako tabletki i kapsułki do połknięcia.
Ta strona porządkuje substancje, które opisujemy w serwisie, zestawia ich dawkowanie i limity czasu z charakterystyk produktów leczniczych i zbiera zasady wspólne dla całej grupy. Pełniejszy obraz leczenia kataru – także bez leków – opisujemy na stronie o katarze.
Leki miejscowe i doustne
Wszystkie cztery substancje działają przez pobudzenie receptorów adrenergicznych. Różni je droga podania, a od niej zależy, gdzie lek działa i jakie niesie ryzyko.
Krople, aerozole i żele do nosa
Ksylometazolina i oksymetazolina działają miejscowo, na błonę śluzową nosa. Aerozol do nosa – potocznie psikacz – albo krople działają szybko: przy ksylometazolinie w ciągu kilku minut, przy aerozolu z oksymetazoliną 0,5 mg/ml w ciągu kilku sekund. U obu działanie utrzymuje się do 10–12 godzin, zależnie od preparatu.
Ich słabą stroną jest ścisły limit czasu stosowania. Po jego przekroczeniu lek zaczyna podtrzymywać obrzęk, który miał usuwać – o tym niżej, w części o polekowym nieżycie nosa.
Tabletki i kapsułki
Pseudoefedrynę i fenylefrynę się połyka, więc zwężenie naczyń obejmuje cały organizm, nie tylko nos. Z tego wynikają ich przeciwwskazania dotyczące serca, ciśnienia tętniczego i innych chorób przewlekłych, których przy kroplach charakterystyki nie traktują tak samo.
Obie substancje często występują w preparatach złożonych na przeziębienie i zatoki, obok leku przeciwbólowego: pseudoefedryna z ibuprofenem albo paracetamolem, fenylefryna z paracetamolem. Skład trzeba więc sprawdzać na opakowaniu, a nie po nazwie.
Porównanie substancji
Zestawienie opiera się na charakterystykach konkretnych preparatów. Przy ksylometazolinie limity różnią się między produktami, dlatego podajemy zakres.
| Ksylometazolina | Oksymetazolina | Pseudoefedryna | Fenylefryna | |
|---|---|---|---|---|
| Postać | aerozol, krople, żel do nosa | aerozol, krople do nosa | tabletki 60 mg | kapsułki 12,2 mg |
| Od jakiego wieku | od 6 lat (moc 550 µg/ml) albo od 12 lat (moc 0,1%) | od 3. miesiąca życia (moc 0,1 mg/ml) | od 12 lat | od 12 lat |
| Jak często | co 8–12 godzin albo do 3 razy na dobę | 2–3 razy na dobę | 3–4 razy na dobę | co 4–6 godzin, najwyżej 4 kapsułki na dobę |
| Najdłużej bez lekarza | 3–10 dni, zależnie od preparatu | 5–7 dni | u dzieci 4 dni | 7 dni |
Rozrzut przy ksylometazolinie dobrze widać na trzech preparatach, które opisujemy:
- Xylogel 0,1% – co 8 do 10 godzin; dorośli najwyżej 5 do 7 dni, młodzież powyżej 12 lat 3 do 5 dni,
- Xylorin – co 10 do 12 godzin; dzieci od 6 do 12 lat 3 do 5 dni, młodzież i dorośli 3 do 7 dni,
- Otrivin – do 3 razy na dobę, nie dłużej niż 10 kolejnych dni.
Charakterystyka Sudafedu nie wyznacza liczby dni dla dorosłych. Zastrzega natomiast, że jeśli objawy nie ustępują, nasilają się albo pojawiają się nowe, trzeba skonsultować się z lekarzem.
Krople do nosa dla dzieci
Przy dzieciach wybór sprowadza się do mocy dobranej do wieku, a nie do marki. Preparat dla dorosłych podany małemu dziecku to dawka, dla której nie był przeznaczony. Charakterystyki opisywanych preparatów rozkładają to tak:
- niemowlęta od 3. miesiąca do 1. roku życia – oksymetazolina 0,1 mg/ml w kroplach, 1 do 2 kropli do każdego otworu nosowego 2 do 3 razy na dobę,
- dzieci od 1. do 6. roku życia – oksymetazolina 0,25 mg/ml w aerozolu, 1 dawka do każdego otworu nosowego 2 do 3 razy na dobę,
- dzieci od 6 lat – oksymetazolina 0,5 mg/ml albo ksylometazolina 550 µg/ml; tej drugiej nie stosuje się u dzieci poniżej 6 lat,
- od 12 lat – ksylometazolina 0,1% oraz tabletki z pseudoefedryną i kapsułki z fenylefryną.
Limit 5 do 7 dni przy oksymetazolinie obowiązuje także u najmłodszych. Przy pseudoefedrynie charakterystyka ogranicza leczenie dzieci powyżej 12 lat do najwyżej 4 dni. Po przypadkowym połknięciu preparatu do nosa przez dziecko trzeba natychmiast skontaktować się z lekarzem.
Czy krople do nosa uzależniają – polekowy nieżyt nosa
To powód, dla którego limit czasu przy kroplach i aerozolach nie jest formalnością. Charakterystyki obu substancji opisują go podobnie: stosowanie dłuższe albo częstsze niż zalecane prowadzi do polekowego zapalenia błony śluzowej nosa – nos jest zatkany z powodu samego leku.
Przy ksylometazolinie charakterystyka Xylogelu wiąże to z wtórnym rozszerzeniem naczyń, a charakterystyka Otrivinu ostrzega przed nawrotem objawów i zanikiem błony śluzowej nosa. Przy oksymetazolinie charakterystyka opisuje też tachyfilaksję, czyli słabnięcie działania, które skłania do coraz częstszego sięgania po lek.
Charakterystyka oksymetazoliny podaje, że takie działanie może wystąpić już po 5 do 7 dniach leczenia, a przy dalszym stosowaniu doprowadzić do trwałego uszkodzenia błony śluzowej nosa. Przy długotrwałym stosowaniu lek należy odstawić. Mechanizm i postępowanie przy katarze z odbicia opisujemy na stronie o katarze.
Charakterystyka Xylogelu z tego samego powodu odradza go osobom z przewlekłym i naczynioruchowym zapaleniem błony śluzowej nosa – mają one tendencję do stosowania preparatu dłużej, niż wolno.
Jak odstawić krople do nosa
Charakterystyki preparatów z oksymetazoliną mówią tu jednoznacznie: przy długotrwałym stosowaniu albo nadużywaniu leku trzeba natychmiast zaprzestać jego stosowania. Efekt odbicia i słabnięcie działania powinny według nich ustąpić po przerwaniu leczenia, a ponowną kurację można zacząć po kilkudniowej przerwie.
Jeśli po odstawieniu kropli nos zatyka się mocniej, to sygnał do wizyty u lekarza, a nie do powrotu do leku.
Leki doustne działają na cały organizm
Przy pseudoefedrynie i fenylefrynie ciężar ostrzeżeń przesuwa się z nosa na cały organizm: przeciwwskazania dotyczą serca, naczyń, nerek i przemiany materii. Obie substancje są bezwzględnie przeciwwskazane przy przyjmowaniu inhibitorów MAO i w ciągu dwóch tygodni po ich odstawieniu.
Przeciwwskazania
Charakterystyka Sudafedu wymienia jako przeciwwskazania do pseudoefedryny między innymi:
- ciężkie albo niekontrolowane nadciśnienie tętnicze i ciężką chorobę wieńcową,
- ciężką ostrą albo przewlekłą chorobę nerek lub niewydolność nerek,
- przyjmowanie furazolidonu.
Przy łagodnym i umiarkowanym nadciśnieniu oraz chorobie wieńcowej lek przyjmuje się pod nadzorem lekarza. Przy cukrzycy, chorobie tarczycy, podwyższonym ciśnieniu śródgałkowym i trudnościach w oddawaniu moczu z powodu powiększonej prostaty – tylko z zalecenia lekarza.
Przy fenylefrynie ta sama grupa stanów jest przeciwwskazaniem. Charakterystyka Acatar Acti Form wymienia wśród nich:
- zaburzenia sercowo-naczyniowe i zaburzenia rytmu serca,
- nadciśnienie tętnicze,
- cukrzycę i nadczynność tarczycy,
- guza chromochłonnego nadnerczy,
- jaskrę z zamkniętym kątem przesączania,
- rozrost gruczołu krokowego,
- ciążę i karmienie piersią.
Objawy, przy których odstawia się pseudoefedrynę
Charakterystyka Sudafedu każe przerwać leczenie i natychmiast zwrócić się o pomoc lekarską przy nagłym, silnym albo piorunującym bólu głowy, nudnościach, wymiotach, splątaniu, drgawkach lub zaburzeniach widzenia. Lek odstawia się także przy nagłym bólu brzucha, krwawieniu z odbytu, nagłej utracie wzroku oraz gorączce z licznymi drobnymi krostkami na skórze.
Pseudoefedryna tylko w aptece i dla pełnoletnich
Pseudoefedryna jest na liście substancji o działaniu psychoaktywnym w rozporządzeniu Ministra Zdrowia, a art. 71a Prawa farmaceutycznego ogranicza jej sprzedaż. Leki z pseudoefedryną sprzedają wyłącznie apteki ogólnodostępne i punkty apteczne, a jednorazowo można kupić najwyżej 720 mg substancji – przy tabletkach 60 mg to 12 sztuk.
Farmaceuta lub technik farmaceutyczny odmawia wydania takiego leku osobie, która nie ukończyła 18 lat. Leków z pseudoefedryną nie kupi się też wysyłkowo.
Czego nie łączyć
Dwa leki obkurczające naraz nie dają dwa razy lepszego efektu, a sumują ryzyko. Charakterystyka fenylefryny zakazuje stosowania jej z innymi lekami zawierającymi sympatykomimetyki. Charakterystyka pseudoefedryny ostrzega, że połączenie z innymi lekami zmniejszającymi przekrwienie błon śluzowych może powodować wzrost ciśnienia tętniczego.
Najłatwiej o takie połączenie przez preparat złożony. Pseudoefedrynę zawierają między innymi Ibuprom Zatoki, Gripex i Zatoxin Fast, a fenylefrynę Theraflu Zatoki. Przyjęte razem z Sudafedem dają podwójną dawkę tej samej grupy.
Przy wszystkich czterech substancjach charakterystyki wymieniają też trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne – wśród interakcji albo przeciwwskazań. Przy ksylometazolinie, oksymetazolinie i pseudoefedrynie opisują w takim połączeniu wzrost ciśnienia krwi, a przy fenylefrynie nasilenie działania antycholinergicznego tych leków.
Ciąża i karmienie piersią
Charakterystyki opisywanych substancji różnią się tu wyraźnie:
- ksylometazolina – charakterystyki Xylogelu, Otrivinu i Xylorinu każą nie stosować ich w ciąży,
- oksymetazolina – charakterystyka zaleca ostrożność w ciąży i przy karmieniu piersią oraz zakaz zwiększania zalecanej dawki,
- pseudoefedryna – wyłącznie po konsultacji z lekarzem, gdy korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem,
- fenylefryna – ciąża i karmienie piersią są przeciwwskazaniem.
Kiedy do lekarza
Lek obkurczający udrażnia nos, ale nie leczy infekcji ani alergii. Ulotki i charakterystyki wskazują, kiedy leczenie na własną rękę trzeba zakończyć:
- brak poprawy albo pogorszenie po czasie podanym w ulotce – przy oksymetazolinie po 5 do 7 dniach,
- nos zatyka się mocniej po ustąpieniu działania kropli albo po ich odstawieniu,
- kołatanie serca, przyspieszone tętno albo wzrost ciśnienia w trakcie leczenia,
- nagły, silny ból głowy, zaburzenia widzenia albo splątanie – to sytuacja wymagająca natychmiastowej pomocy,
- przypadkowe połknięcie preparatu do nosa przez dziecko.
Jeśli zatkany nos towarzyszy alergii, sam lek obkurczający nie wystarczy – leczenie uczulenia opisujemy przy lekach przeciwhistaminowych, a ból i ucisk w okolicy zatok przy zapaleniu zatok.