Paracetamol czy ibuprofen – czym się różnią i kiedy który lek

Czym się różnią paracetamol i ibuprofen

Oba leki są dostępne bez recepty, oba działają przeciwbólowo i przeciwgorączkowo i oba hamują enzym cyklooksygenazę, czyli syntezę prostaglandyn. Różnica tkwi w tym, gdzie to hamowanie zachodzi – i z niej wynika prawie wszystko inne: działanie przeciwzapalne, działania niepożądane i przeciwwskazania.

Mechanizm działania

Paracetamol hamuje syntezę prostaglandyn w ośrodkowym układzie nerwowym. Podwyższa w ten sposób próg bólowy, a spadek stężenia prostaglandyn w podwzgórzu obniża gorączkę. Charakterystyka produktu leczniczego zaznacza, że jego działanie przeciwbólowe jest zbliżone do działania NLPZ, ale paracetamol nie hamuje obwodowo syntezy prostaglandyn.

Ibuprofen należy do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Hamuje cyklooksygenazę także w tkankach objętych stanem zapalnym (COX-2), a przy okazji jej drugą postać, COX-1, która chroni błonę śluzową żołądka i odpowiada za tworzenie tromboksanu w płytkach krwi. Ibuprofen wykazuje więc działanie przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne.

Czy paracetamol działa przeciwzapalnie

Nie. To najważniejsza praktyczna różnica między oboma lekami. Skoro paracetamol nie hamuje prostaglandyn na obwodzie, nie działa przeciwzapalnie – ale też nie wywołuje typowych dla NLPZ działań niepożądanych i nie wpływa na agregację płytek krwi. Ibuprofen zmniejsza ból spowodowany stanem zapalnym, obrzęk i gorączkę, płacąc za to ryzykiem ze strony żołądka, nerek i układu krążenia.

Kiedy paracetamol, a kiedy ibuprofen

Wskazania obu substancji w dużej mierze się pokrywają. Charakterystyka Apapu wymienia bóle głowy, zębów, mięśni, kostno-stawowe, menstruacyjne, gardła, nerwobóle oraz gorączkę, np. w przeziębieniu i grypie. Charakterystyka Ibupromu – bóle głowy, zębów, mięśni, okolicy lędźwiowo-krzyżowej, kostne i stawowe, bolesne miesiączkowanie oraz gorączkę w przebiegu grypy, przeziębienia i innych chorób zakaźnych.

O tym, który lek wybrać, decydują więc przede wszystkim przeciwwskazania i wiek, a dopiero potem rodzaj bólu.

Przeziębienie, grypa i ból gardła

Przy przeziębieniu i grypie oba leki łagodzą objawy – gorączkę, bóle mięśni i głowy – ale nie skracają choroby. NHS wymienia paracetamol albo ibuprofen jako sposób na złagodzenie bólu gardła. Charakterystyka Pedicetamolu podaje granicę samoleczenia: ból gardła trwający dłużej niż 2 dni wymaga przerwania leczenia i konsultacji z lekarzem.

Ibuprofen ma tu jedno zastrzeżenie, którego paracetamol nie ma. Może maskować objawy zakażenia, co opóźnia właściwe leczenie – charakterystyka opisuje to przy pozaszpitalnym bakteryjnym zapaleniu płuc i bakteryjnych powikłaniach ospy wietrznej. Przy gorączce związanej z zakażeniem trzeba więc obserwować przebieg choroby i iść do lekarza, gdy objawy się utrzymują lub nasilają.

Ból ucha, głowy i zęba

Przy infekcjach ucha NHS wymienia paracetamol albo ibuprofen. Bóle uszu w stanach zapalnych ucha środkowego są wpisane we wskazania ibuprofenu w zawiesinach dla dzieci. Ból głowy i ból zęba mieszczą się we wskazaniach obu substancji, a przy bólu zębów badania kliniczne prowadzono także dla połączenia obu leków w jednej tabletce – o tym niżej.

Ospa wietrzna i COVID-19

Przy ospie wietrznej NHS radzi stosować paracetamol, a ibuprofenu nie stosować bez zalecenia lekarza, bo może sprzyjać ciężkim zakażeniom skóry. Przy COVID-19 sytuacja jest inna: w 2020 roku EMA uznała, że nie ma dowodów naukowych łączących ibuprofen z cięższym przebiegiem choroby, i zaleciła uwzględniać obie możliwości – paracetamol i NLPZ – zgodnie z ich charakterystykami.

Czy można łączyć paracetamol z ibuprofenem

Paracetamol i ibuprofen to różne substancje z różnych grup, więc ich jednoczesne przyjęcie nie jest dublowaniem tego samego leku – w odróżnieniu od łączenia dwóch NLPZ. Odpowiedź na pytanie, czy wolno je łączyć, zależy jednak od wieku.

Dorośli

NHS podaje, że dorośli mogą przyjąć ibuprofen jednocześnie z paracetamolem, jeśli jest to potrzebne. Zaleca przy tym najpierw sprawdzić, czy każdy z leków osobno nie wystarczy, stosować najmniejszą skuteczną dawkę i odstawić leki, gdy ból minie. Limity dobowe obowiązują przy tym niezależnie od siebie: 4 g paracetamolu i 1200 mg ibuprofenu w dawkach bez recepty.

Łączyć nie wolno natomiast ibuprofenu z innymi NLPZ, takimi jak naproksen czy kwas acetylosalicylowy – to zwiększa ryzyko poważnych działań niepożądanych, w tym owrzodzeń żołądka.

Dzieci i podawanie naprzemienne

U dzieci zasada jest odwrotna: nie podaje się ibuprofenu i paracetamolu w tym samym czasie. NHS dopuszcza podawanie naprzemienne wyłącznie wtedy, gdy zaleci je lekarz lub pielęgniarka. Jeśli jeden lek nie pomaga, można spróbować drugiego – o ile jest odpowiedni dla dziecka.

Polska charakterystyka Pedicetamolu mówi to samo innymi słowami: u dzieci leczonych paracetamolem w dawce 60 mg/kg mc. na dobę jednoczesne podawanie innych leków przeciwgorączkowych jest nieuzasadnione, poza przypadkami, w których dotychczasowe leczenie nie przynosi rezultatów.

Ibuprofen i paracetamol w jednej tabletce

Ibuprofen nie zawiera paracetamolu – obie substancje występują razem tylko w lekach złożonych. Wśród nich są Metafen (200 mg ibuprofenu i 325 mg paracetamolu, od 12 lat) i Apap Intense (200 mg ibuprofenu i 500 mg paracetamolu, od 18 lat). Charakterystyka Apapu Intense wskazuje go przy bólu wymagającym silniejszego działania niż ibuprofen lub paracetamol stosowane oddzielnie.

W badaniach bólu po zabiegu stomatologicznym tabletka łączona działała silniej przeciwbólowo niż 1000 mg paracetamolu i 400 mg ibuprofenu, a jej działanie utrzymywało się 8–9 godzin wobec 4–5 godzin po samym paracetamolu. Badania nie wykazały działań niepożądanych innych niż przy każdej substancji osobno – lek złożony ma jednak przeciwwskazania obu składników naraz.

Który lek jest bezpieczniejszy – przeciwwskazania

Pytanie o „bezpieczniejszy” lek nie ma jednej odpowiedzi, bo każdy z nich jest przeciwwskazany w innych sytuacjach. NHS zwraca uwagę, że ibuprofen może powodować więcej działań niepożądanych niż paracetamol, i radzi najpierw spróbować paracetamolu, jeśli można go stosować. EMA odnotowuje, że większość krajowych wytycznych w UE wskazuje paracetamol jako pierwszą opcję przy gorączce lub bólu.

Żołądek

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy czynnej lub przebytej chorobie wrzodowej żołądka lub dwunastnicy, perforacji albo krwawieniu z przewodu pokarmowego. Krwotok czy owrzodzenie mogą wystąpić bez objawów ostrzegawczych, a ryzyko rośnie z dawką, u osób starszych i przy jednoczesnym przyjmowaniu kortykosteroidów lub leków przeciwzakrzepowych. Paracetamol nie wywołuje typowych dla NLPZ uszkodzeń błony śluzowej.

Nerki i serce

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy ciężkiej niewydolności nerek, wątroby i ciężkiej niewydolności serca (klasa IV wg NYHA). Odwodnienie zwiększa ryzyko zaburzeń czynności nerek, zwłaszcza u dzieci i młodzieży. W dużych dawkach (2400 mg na dobę) może nieznacznie zwiększać ryzyko zawału i udaru. Paracetamol jest przeciwwskazany przy ciężkiej niewydolności wątroby lub nerek.

Wątroba i alkohol

Tu ryzyko odwraca się na niekorzyść paracetamolu. Dawka większa niż zalecana może doprowadzić do zagrażającego życiu uszkodzenia wątroby, nawet gdy początkowo nie ma żadnych objawów – wtedy trzeba natychmiast skontaktować się z lekarzem. Ryzyko dotyczy zwłaszcza osób z niewydolnością wątroby, nadużywających alkoholu i niedożywionych. Więcej o tym w artykule leki przeciwbólowe a alkohol.

Astma i nadwrażliwość na NLPZ

Ibuprofen jest przeciwwskazany u osób, u których kwas acetylosalicylowy lub inny NLPZ wywołał kiedykolwiek katar, pokrzywkę lub astmę oskrzelową. U chorych na astmę może wywołać skurcz oskrzeli. Paracetamol stosuje się w astmie ostrożnie: u astmatyków z nadwrażliwością na kwas acetylosalicylowy opisywano łagodne reakcje skurczowe oskrzeli, ale tylko u 5% badanych.

Inne leki

Ibuprofen nie powinien być łączony z lekami przeciwzakrzepowymi, lekami moczopędnymi i na nadciśnienie, litem, metotreksatem i kortykosteroidami. Może też osłabiać działanie małych dawek kwasu acetylosalicylowego przyjmowanych na serce. Paracetamol może nasilać działanie warfaryny, a nie wolno go łączyć z innymi lekami zawierającymi paracetamol.

Paracetamol czy ibuprofen dla dziecka

Dla dzieci oba leki są dostępne w postaciach płynnych dawkowanych według masy ciała. Różnią się dolną granicą wieku i liczbą dawek na dobę.

Pedicetamol jest przeznaczony dla dzieci o masie ciała do 32 kg, a u niemowląt poniżej 7 kg charakterystyka zaleca raczej czopki. Ibufen dla dzieci i Ibuprom dla dzieci mają we wskazaniach także bóle przy ząbkowaniu i bóle uszu w zapaleniu ucha środkowego. Tabletki z ibuprofenem 200 mg podaje się od 6 lat, a paracetamol 500 mg w tabletkach – od 12 lat.

NHS przy gorączce u dziecka zaleca podanie jednego z tych leków, jeśli dziecko jest rozdrażnione lub źle się czuje, i zaznacza, że gorączka u małych dzieci zwykle ustępuje w ciągu 1–4 dni. Ibuprofen może nie być odpowiedni dla dziecka z astmą, chorobą nerek lub wątroby, ospą wietrzną albo zapaleniem płuc. Więcej o postępowaniu przy gorączce piszemy osobno.

Paracetamol i ibuprofen w ciąży i podczas karmienia

W ciąży różnica między lekami jest wyraźna. Według charakterystyki paracetamol można stosować, jeśli jest to klinicznie uzasadnione, w najmniejszej skutecznej dawce, przez jak najkrótszy czas i możliwie najrzadziej. Duża liczba danych wskazuje, że nie wywołuje wad rozwojowych.

Ibuprofenu w I i II trymestrze nie należy podawać, chyba że jest to bezwzględnie konieczne. Od 20. tygodnia ciąży może powodować małowodzie, a w III trymestrze jest przeciwwskazany. NHS podsumowuje, że ibuprofenu w ciąży należy unikać, chyba że zaleci go lekarz lub farmaceuta.

Podczas karmienia piersią można stosować oba leki. Paracetamol przenika do mleka w ilości 0,1–1,85% dawki matki, ibuprofen w ilości około 0,0008%, i przy krótkim leczeniu nie trzeba przerywać karmienia. NHS wskazuje paracetamol jako lek zwykle wybierany w tym okresie, dopuszczając też ibuprofen.

Po jakim czasie działają i jak dawkować

Oba leki zaczynają działać po około 30 minutach od przyjęcia doustnego. Działanie przeciwbólowe paracetamolu trwa 4–6 godzin, a przeciwgorączkowe 6–8 godzin. Ibuprofen osiąga najwyższe stężenie we krwi po 1–2 godzinach, a jego okres półtrwania wynosi około 2 godzin.

Dawkowanie u dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat według charakterystyk:

• paracetamol (Apap 500 mg): 500–1000 mg do 4 razy na dobę, co najmniej 4 godziny przerwy, najwyżej 4 g na dobę; bez lekarza nie dłużej niż 5 dni przy bólu i 3 dni przy gorączce,
• ibuprofen (Ibuprom 200 mg): 200–400 mg co 4 godziny po posiłku, najwyżej 1200 mg na dobę; bez lekarza nie dłużej niż 3 dni.

Paracetamol działa szybciej przyjęty na czczo, ibuprofen przyjmuje się po posiłku. W obu przypadkach obowiązuje ta sama zasada: najmniejsza skuteczna dawka przez najkrótszy potrzebny czas. Jeśli ból lub gorączka nie ustępują w podanym czasie albo się nasilają, trzeba skonsultować się z lekarzem. Zestawienie innych leków przeciwbólowych bez recepty i ich limitów dobowych znajdziesz na stronie leków przeciwbólowych.

Kiedy skontaktować się z lekarzem

Granice samoleczenia są zapisane w charakterystykach obu leków i obowiązują niezależnie od tego, który z nich wybrano. Z lekarzem trzeba się skontaktować, gdy:

• ból trwa dłużej niż 5 dni u dorosłego albo 3 dni u dziecka, a ból gardła dłużej niż 2 dni,
• gorączka utrzymuje się dłużej niż 3 dni, nawraca albo przekracza 39°C,
• objawy u niemowlęcia w wieku 3–5 miesięcy leczonego ibuprofenem nasilają się lub nie ustępują po 24 godzinach,
• przyjęto więcej paracetamolu niż zalecana dawka – natychmiast, nawet jeśli nie ma żadnych objawów,
• po ibuprofenie pojawią się objawy krwawienia z przewodu pokarmowego, na przykład smołowate stolce lub krwawe wymioty – lek trzeba wtedy odstawić.

Samoleczenie bez recepty dotyczy krótkich epizodów bólu i gorączki. Ból nawracający albo wymagający leków przez wiele dni wymaga oceny lekarskiej, a nie zmiany paracetamolu na ibuprofen czy odwrotnie.