Plastry antykoncepcyjne – gdzie nakleić Evrę, od kiedy działają i jakie mają skutki uboczne

Gdzie nakleić plaster antykoncepcyjny

Charakterystyka produktu leczniczego Evra wymienia cztery miejsca. Plaster nakleja się na skórę:

• pośladka,
• brzucha,
• zewnętrznej górnej części ramienia,
• górnej części tułowia – ulotka precyzuje: górnej części pleców.

Skóra musi być czysta, sucha, nieowłosiona i zdrowa, a miejsce wybrane tak, by ciasna odzież nie ocierała plastra. Plastra nie wolno umieszczać na piersiach ani na skórze zaczerwienionej, podrażnionej lub uszkodzonej. Każdy kolejny plaster przykleja się w innym miejscu, żeby uniknąć podrażnienia, choć może to być ta sama okolica ciała.

Jak przykleić plaster, żeby się trzymał

Saszetkę otwiera się palcami wzdłuż brzegu, bez nożyczek, a plaster nakleja od razu po wyjęciu. Najpierw odkleja się połowę przezroczystej folii, przykłada plaster do skóry, potem usuwa resztę folii. Według ulotki plaster należy mocno dociskać dłonią przez 10 sekund, aż brzegi dobrze przylegają.

Na skórę w miejscu plastra i wokół niego nie nakłada się kremów, olejków, pudrów ani makijażu, bo osłabiają klej. Plastra nie wolno przecinać ani uszkadzać. Charakterystyka zaleca codziennie sprawdzać, czy przylega. Kąpiel, prysznic, sauna i ćwiczenia według ulotki nie powinny wpływać na skuteczność, ale ulotka zaleca sprawdzić po nich, czy plaster się nie odkleił.

Czy plastry antykoncepcyjne są na receptę

Tak. Evra ma w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię dostępności Rp, a art. 23a ust. 1a Prawa farmaceutycznego przyznaje tę kategorię każdemu lekowi wskazanemu w charakterystyce do antykoncepcji. Plastra nie można więc legalnie kupić bez recepty. Różnicę między kategoriami dostępności wyjaśnia artykuł czy lek jest na receptę.

Leczenie lekiem na receptę wymaga oceny lekarskiej. Przed przepisaniem plastra charakterystyka wymaga zebrania pełnego wywiadu, także rodzinnego, wykluczenia ciąży, pomiaru ciśnienia i badania fizykalnego. Decyzja ma uwzględniać indywidualne ryzyko zakrzepicy, dlatego o tym, czy plaster jest odpowiedni dla konkretnej kobiety, decyduje lekarz.

Kategoria Rp nie zastrzega leku dla lekarza określonej specjalności – takie zastrzeżenie oznacza osobna kategoria Rpz. Receptę można dostać także podczas teleporady, a jak ją zrealizować, opisuje artykuł o e-recepcie i Internetowym Koncie Pacjenta.

Plastry czy tabletki antykoncepcyjne – czym się różnią

Plaster i tabletka dwuskładnikowa działają tak samo. Evra zawiera norelgestromin (progestagen) i etynyloestradiol (estrogen), które hamują wydzielanie gonadotropin. Podstawowym mechanizmem jest zahamowanie owulacji, a do działania mogą się przyczyniać także zmiany śluzu szyjkowego i endometrium. Jeden plaster uwalnia w ciągu doby średnio 203 mikrogramy norelgestrominu i 33,9 mikrogramu etynyloestradiolu.

Fakty, którymi różnią się obie metody według źródeł:

• częstotliwość – plaster zmienia się raz w tygodniu, tabletkę przyjmuje się codziennie (NHS),
• skuteczność – NHS podaje dla obu ponad 99% przy prawidłowym stosowaniu,
• wymioty i biegunka – według ulotki Evry nie powinny wpływać na ilość wchłoniętych hormonów; przy tabletce wymioty do 3 godzin po przyjęciu wymagają przyjęcia kolejnej (NHS),
• zakrzepica – plaster może nieść do dwóch razy wyższe ryzyko niż tabletki z lewonorgestrelem (szczegóły niżej),
• skóra – reakcje w miejscu naklejenia, jak rumień, świąd czy podrażnienie, są częstym działaniem niepożądanym plastra,
• powrót płodności – według NHS po tabletce zwykle po około miesiącu, po plastrze po około 1–3 miesiącach.

Charakterystyka Evry stwierdza wprost, że nie ma danych klinicznych, by plaster był pod jakimkolwiek względem bezpieczniejszy od tabletek doustnych. Zestawienie nie jest rankingiem – o doborze metody decyduje lekarz. Jak stosuje się tabletki, opisuje artykuł tabletki antykoncepcyjne.

Plaster antykoncepcyjny po 35. i po 40. roku życia

Bezpieczeństwo i skuteczność Evry ustalono u kobiet w wieku 18–45 lat. Lek nie jest wskazany po menopauzie ani jako hormonalna terapia zastępcza. Charakterystyka wymienia wiek, szczególnie powyżej 35 lat, jako czynnik ryzyka zarówno zakrzepicy żylnej, jak i zakrzepowo-zatorowych zaburzeń tętnic, czyli m.in. zawału i udaru.

Szczególne zastrzeżenie dotyczy palenia. Kobiety, które zamierzają stosować złożoną antykoncepcję hormonalną, należy według charakterystyki pouczyć, by nie paliły, a te po 35. roku życia, które nie przestały palić, należy pouczyć, by stosowały inną metodę antykoncepcji. NHS dodaje, że plaster może być nieodpowiedni dla osób w wieku 35 lat i starszych, które palą.

Jak stosować plastry antykoncepcyjne i kiedy zaczynają działać

Cykl trwa 4 tygodnie. Przez trzy tygodnie nosi się po jednym plastrze przez 7 dni, w czwartym tygodniu plastra się nie nakleja – wtedy zwykle pojawia się krwawienie z odstawienia. Kolejny cykl zaczyna się po 7 dniach przerwy, nawet jeśli krwawienie nie wystąpiło albo jeszcze trwa.

Pierwszy plaster i kiedy można współżyć

Gdy w poprzednim cyklu nie stosowano antykoncepcji hormonalnej, pierwszy plaster nakleja się w pierwszym dniu miesiączki – ulotka precyzuje: w ciągu 24 godzin od jej rozpoczęcia. Wtedy charakterystyka nie wymaga dodatkowej metody antykoncepcji.

Jeśli plaster naklejono później, przez pierwsze 7 dni trzeba równocześnie stosować niehormonalną metodę, np. prezerwatywę. Ulotka zaleca, by na wypadek błędu w stosowaniu zawsze mieć taką metodę pod ręką.

Dzień zmiany plastra

Dzień, w którym naklejono pierwszy plaster, to „Dzień 1.”. Wyznacza on „Dzień zmiany plastra”, który zawsze przypada na ten sam dzień tygodnia: 8., 15. i 22. dzień cyklu oraz 1. dzień następnego. Zużyty plaster zdejmuje się i od razu zastępuje nowym, o dowolnej porze tego dnia. W danej chwili wolno mieć naklejony tylko jeden plaster.

Przejście z tabletek na plaster

Po tabletce dwuskładnikowej pierwszy plaster nakleja się w pierwszym dniu krwawienia z odstawienia. Jeśli później – przez 7 dni potrzebna jest metoda niehormonalna. Jeśli krwawienie nie wystąpi w ciągu 5 dni od ostatniej aktywnej tabletki, przed rozpoczęciem plastra trzeba wykluczyć ciążę. Po minitabletce z samym progestagenem plaster można zacząć w dowolnym dniu, z prezerwatywą przez pierwsze 7 dni.

Co zrobić, gdy plaster się odklei lub zmiana się opóźni

Odklejenie, nawet częściowe, oznacza, że do organizmu trafia za mało hormonów. Postępowanie zależy od czasu:

• krócej niż 24 godziny – plaster trzeba od razu przykleić ponownie w tym samym miejscu albo nakleić nowy; dodatkowa antykoncepcja nie jest potrzebna, a dzień zmiany zostaje bez zmian,
• 24 godziny lub dłużej albo nie wiadomo, od kiedy – kobieta może nie być chroniona; trzeba przerwać cykl, od razu nakleić nowy plaster, który wyznacza nowy „Dzień 1.”, i przez 7 dni stosować metodę niehormonalną.

Plastra, który przestał się kleić, przykleił się do czegoś albo odkleił się drugi raz, nie nakleja się ponownie. Nie wolno go też mocować taśmą ani bandażem – trzeba od razu użyć nowego. Gdy plastry odklejają się często, NHS radzi poprosić farmaceutę o sprawdzenie, czy są prawidłowo naklejane.

Opóźniona zmiana plastra

Charakterystyka rozróżnia trzy sytuacje:

• spóźnienie z pierwszym plastrem cyklu – kobieta może nie być chroniona; plaster nakleja się od razu, wyznacza nowy „Dzień 1.”, a przez 7 dni potrzebna jest metoda niehormonalna,
• spóźnienie w 2. lub 3. tygodniu do 48 godzin – nowy plaster nakleja się od razu, kolejny w zwykłym dniu zmiany; jeśli przez poprzednie 7 dni plaster był prawidłowo noszony, dodatkowe zabezpieczenie nie jest potrzebne,
• spóźnienie w 2. lub 3. tygodniu o 48 godzin lub więcej – trzeba zacząć nowy czterotygodniowy cykl i przez 7 dni stosować metodę niehormonalną.

Plaster niezdjęty na początku 4. tygodnia zdejmuje się jak najszybciej, a następny cykl zaczyna w zwykłym dniu zmiany, bez dodatkowej antykoncepcji. Jeśli doszło do stosunku bez zabezpieczenia w okresie, gdy plaster nie chronił, informacje o antykoncepcji awaryjnej zawiera artykuł o tabletce „dzień po”.

Skutki uboczne i przeciwwskazania plastrów antykoncepcyjnych

Najczęstsze działania niepożądane

W badaniach klinicznych najczęściej zgłaszano ból głowy (21,0%), nudności (16,6%) i tkliwość piersi (15,9%). Na początku mogą też wystąpić plamienia, ale ich nasilenie zwykle maleje po pierwszych trzech cyklach. Wśród częstych działań niepożądanych charakterystyka wymienia też m.in.:

• reakcje w miejscu naklejenia – rumień, podrażnienie, świąd, wysypkę,
• zaburzenia nastroju, migrenę i zawroty głowy,
• ból brzucha, wymioty, biegunkę i wzdęcia,
• trądzik, skurcze mięśni i zmęczenie,
• zakażenia grzybicze pochwy i bolesne miesiączkowanie,
• zwiększenie masy ciała.

Gdy podrażnienie skóry przeszkadza, plaster można zdjąć i nakleić nowy w innym miejscu do najbliższego dnia zmiany. Jeśli nieregularne krwawienia utrzymują się dłużej niż trzy pierwsze cykle, ulotka zaleca kontakt z lekarzem lub farmaceutą. Przy zmianach nastroju lub objawach depresji charakterystyka zaleca konsultację z lekarzem.

Zakrzepica

Każda złożona antykoncepcja hormonalna zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej. Charakterystyka podaje liczby na 10 000 kobiet w ciągu roku:

• około 2 przypadki u kobiet niestosujących antykoncepcji hormonalnej i niebędących w ciąży,
• 5–7 przypadków przy tabletkach z lewonorgestrelem,
• 6–12 przypadków przy plastrze Evra, czyli maksymalnie dwa razy więcej niż przy lewonorgestrelu.

Ryzyko jest największe w pierwszym roku stosowania i rośnie m.in. przy otyłości, długotrwałym unieruchomieniu i po 35. roku życia. Przed planowaną operacją charakterystyka zaleca przerwać stosowanie plastra co najmniej 4 tygodnie wcześniej.

Przeciwwskazania

Plastra nie stosuje się m.in. przy:

• przebytej lub czynnej zakrzepicy żył, zatorowości płucnej, zawale lub udarze oraz wrodzonej skłonności do zakrzepicy,
• migrenie z ogniskowymi objawami neurologicznymi (z aurą),
• cukrzycy z powikłaniami naczyniowymi, ciężkim nadciśnieniu tętniczym i ciężkich zaburzeniach lipidowych,
• raku piersi, raku endometrium i innych nowotworach zależnych od estrogenów,
• chorobach i nowotworach wątroby,
• nierozpoznanym krwawieniu z dróg rodnych,
• ciąży; karmiącym piersią nie zaleca się plastra do końca karmienia.

Leki, które osłabiają plaster

Działanie plastra mogą osłabiać leki pobudzające enzymy wątrobowe, m.in. karbamazepina, fenytoina, barbiturany, ryfampicyna, niektóre leki stosowane w zakażeniu HIV oraz preparaty z dziurawcem. Przy krótkiej terapii charakterystyka zaleca dodatkową metodę mechaniczną w jej trakcie i przez 28 dni po jej zakończeniu. Ten sam mechanizm opisuje artykuł antybiotyk a antykoncepcja.

Jak skuteczne są plastry antykoncepcyjne

W trzech badaniach III fazy, obejmujących łącznie 21 669 cykli, ogólny wskaźnik Pearla wyniósł 0,90 – to liczba ciąż w przeliczeniu na 100 kobiet stosujących metodę przez rok. Wskaźnik niepowodzenia samej metody, czyli przy prawidłowym stosowaniu, wyniósł 0,72. Według NHS plaster stosowany zawsze prawidłowo jest skuteczny w ponad 99%, a przy błędach, np. spóźnionej zmianie, w 91% – w ciągu roku w ciążę zajdzie wtedy około 9 na 100 kobiet.

Masa ciała 90 kg lub większa

Charakterystyka ostrzega, że u kobiet o masie ciała 90 kg lub większej skuteczność plastra może być zmniejszona. W badaniach 5 z 15 ciąż wystąpiło u kobiet z tej grupy, choć stanowiły mniej niż 3% badanych. U kobiet lżejszych nie stwierdzono związku między masą ciała a ciążą. NHS wymienia otyłość wśród sytuacji, w których plaster może nie być odpowiedni.

Czy plastry antykoncepcyjne można stosować bez przerwy

Charakterystyka przewiduje przesunięcie krwawienia o jeden cykl: kolejny plaster nakleja się na początku 4. tygodnia, bez przerwy. Mogą wtedy wystąpić plamienia. Ulotka zastrzega, że nie należy stosować więcej niż 6 plastrów z rzędu, czyli dłużej niż 6 tygodni, a po nich trzeba zrobić 7 dni przerwy. Przed przesunięciem krwawienia należy skontaktować się z lekarzem.

Czy plaster chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową

Nie. Plaster antykoncepcyjny nie chroni przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową, w tym przed HIV. NHS zaleca, by przed nimi zabezpieczać się prezerwatywą przy każdym stosunku.