Tabletka „dzień po” – jak działa antykoncepcja awaryjna, do ilu godzin i czy potrzebna recepta

Do ilu godzin po stosunku można przyjąć tabletkę „dzień po”

Termin zależy od substancji czynnej. Według charakterystyk produktu leczniczego tabletkę z octanem uliprystalu przyjmuje się nie później niż 120 godzin (5 dni) po stosunku płciowym bez zabezpieczenia albo po tym, jak zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła. Tabletkę z lewonorgestrelem – nie później niż 72 godziny po stosunku.

W obu przypadkach obowiązuje ta sama zasada: tabletkę należy przyjąć jak najszybciej. Charakterystyka lewonorgestrelu wskazuje, że najlepiej w ciągu 12 godzin, a najwyższą skuteczność lek osiąga w ciągu pierwszych 24 godzin. Charakterystyka uliprystalu zaznacza, że brak danych o skuteczności tabletki przyjętej później niż 120 godzin po stosunku.

Antykoncepcję awaryjną można zastosować w dowolnym dniu cyklu miesiączkowego. Charakterystyki zastrzegają jednak, że gdy miesiączka się spóźnia albo występują objawy ciąży, przed przyjęciem tabletki trzeba ciążę wykluczyć.

Jakie tabletki „dzień po” są dostępne w Polsce

Wszystkie tabletki „dzień po” zarejestrowane w Polsce to leki na receptę, a decyzja o ich zastosowaniu należy do lekarza lub – w programie pilotażowym – farmaceuty. Kolejność kolumn w tabeli nie jest rankingiem skuteczności.

Dobór konkretnego leku, z uwzględnieniem przyjmowanych leków i stanu zdrowia, należy do osoby wystawiającej receptę.

Wkładka wewnątrzmaciczna z miedzią

Antykoncepcją awaryjną jest też wkładka wewnątrzmaciczna z miedzią. Według brytyjskiej NHS można ją założyć do 5 dni (120 godzin) po stosunku i jest to rodzaj antykoncepcji awaryjnej o największej skuteczności. Zakłada ją lekarz lub przeszkolony personel medyczny, a wkładka może potem zostać jako stała metoda antykoncepcji na 5 albo 10 lat, zależnie od rodzaju.

Co się dzieje po zażyciu tabletki „dzień po”

Tabletka działa wyłącznie w odniesieniu do stosunku, który już się odbył. Charakterystyka octanu uliprystalu stwierdza wprost, że lek nie zapewnia antykoncepcji przy kolejnych stosunkach płciowych. Owulacja jest jedynie przesunięta, więc później w tym samym cyklu może do niej dojść.

Miesiączka po tabletce

Po lewonorgestrelu krwawienia miesiączkowe są zwykle prawidłowe i występują w przewidzianym terminie, choć mogą pojawić się kilka dni wcześniej lub później. U większości kobiet kolejna miesiączka przychodzi w ciągu 5–7 dni od przewidywanego terminu.

Po octanie uliprystalu, w badaniach III fazy, kolejne krwawienie wystąpiło w przewidywanym czasie lub w ciągu ±7 dni u 74,6% kobiet. U 6,8% pojawiło się o ponad 7 dni wcześniej, u 18,5% opóźniło się o ponad 7 dni, a u 4% opóźnienie przekroczyło 20 dni.

Kiedy zrobić test ciążowy

Charakterystyki wyznaczają dwa progi:

• po lewonorgestrelu – gdy miesiączka spóźnia się o ponad 5 dni albo w dniu spodziewanej miesiączki wystąpi nietypowe krwawienie,
• po octanie uliprystalu – gdy miesiączka spóźnia się o ponad 7 dni, jest nietypowo skąpa lub obfita albo pojawią się objawy ciąży.

Ulotka uliprystalu zaleca wtedy niezwłocznie wykonać test ciążowy, a przy dodatnim wyniku skontaktować się z lekarzem.

Czy tabletka „dzień po” zadziała w dni płodne lub po owulacji

Tabletka „dzień po” zapobiega owulacji, więc działa tylko wtedy, gdy owulacja jeszcze nie nastąpiła. Charakterystyka octanu uliprystalu stwierdza: w przypadku, gdy wystąpiła już owulacja, lek nie jest skuteczny. Dokładnego terminu owulacji nie da się przewidzieć, dlatego tabletkę należy przyjąć niezwłocznie po stosunku.

Dni płodne to właśnie okres przed owulacją i w jej trakcie. Charakterystyka lewonorgestrelu wskazuje, że lek działa głównie wtedy, gdy stosunek miał miejsce w okresie przedowulacyjnym, kiedy prawdopodobieństwo zapłodnienia jest największe.

Różnicę między substancjami w tym okresie pokazuje badanie przytoczone w charakterystyce uliprystalu. Przy podaniu po rozpoczęciu wzrostu hormonu luteinizującego (LH), ale przed jego szczytem, pęknięcie pęcherzyka opóźniło się co najmniej o 5 dni u 78,6% kobiet po uliprystalu i u 14,3% po lewonorgestrelu. Po szczycie LH opóźnienie zdarzało się rzadko: u 8,3% kobiet po uliprystalu i u 9,1% po lewonorgestrelu.

Jak działa tabletka „dzień po” i od czego zależy jej skuteczność

Mechanizm działania

Octan uliprystalu jest selektywnym modulatorem receptora progesteronowego. Według charakterystyki jego działanie polega na hamowaniu lub opóźnianiu owulacji przez wstrzymanie wyrzutu hormonu luteinizującego. Bez uwolnienia komórki jajowej z jajnika nie dochodzi do zapłodnienia, czyli połączenia komórki jajowej z plemnikiem.

Lewonorgestrel to hormon płciowy. Charakterystyka podaje, że stosowany zgodnie z zaleceniami działa głównie przez zapobieganie owulacji i zapłodnieniu. Ministerstwo Zdrowia dodaje w odniesieniu do uliprystalu, że nie ma dowodów naukowych, by utrudniał zagnieżdżenie zarodka.

Skuteczność maleje z czasem

Antykoncepcja awaryjna nie zawsze zapobiega ciąży. Ulotka ellaOne podaje, że na 100 kobiet, które ją zastosują, w ciąży będą w przybliżeniu 2. W metaanalizie trzech badań WHO przytoczonej w charakterystyce lewonorgestrelu ciąża wystąpiła u 1,01% kobiet, wobec około 8% oczekiwanych bez antykoncepcji awaryjnej.

W najstarszym z tych badań, w którym lewonorgestrel podawano w dwóch dawkach, odsetek zapobiegniętych ciąż zależał od czasu przyjęcia:

• w ciągu pierwszych 24 godzin – 95%,
• między 25. a 48. godziną – 85%,
• między 49. a 72. godziną – 58%.

Dla octanu uliprystalu przyjętego między 48. a 120. godziną po stosunku częstość ciąży w otwartym badaniu wyniosła 2,1%.

Masa ciała

Charakterystyki obu substancji opisują ograniczone i niejednoznaczne dane, według których skuteczność może się zmniejszać przy wyższej masie ciała lub BMI. Mimo to obie zalecają, by antykoncepcję awaryjną zastosować jak najszybciej u wszystkich kobiet, niezależnie od masy ciała.

Działania niepożądane i wpływ na miesiączkę

Charakterystyka octanu uliprystalu wymienia jako najczęstsze ból głowy, nudności, ból brzucha i bolesne miesiączkowanie. Wśród częstych działań niepożądanych są też:

• uczucie dyskomfortu w brzuchu i wymioty,
• ból w obrębie miednicy i tkliwość piersi,
• zawroty głowy i zaburzenia nastroju,
• bóle mięśni, ból pleców i zmęczenie.

Po octanie uliprystalu często występują łagodne lub umiarkowane zawroty głowy, a niezbyt często senność i nieostre widzenie. Charakterystyka zaleca, by przy takich objawach nie prowadzić pojazdów.

Przy lewonorgestrelu najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym były nudności. Charakterystyka wymienia także bóle głowy i zawroty głowy, ból podbrzusza, biegunkę, wymioty, tkliwość piersi, uczucie zmęczenia oraz krwawienia niezwiązane z miesiączką i opóźnienie miesiączki o ponad 7 dni.

Krwawienie międzymiesiączkowe po uliprystalu zgłosiło 8,7% kobiet. Trwało średnio 2,4 dnia i w 88,2% przypadków było skąpe. Charakterystyka zaznacza, że część objawów, takich jak nudności czy ból brzucha, może też wskazywać na niezdiagnozowaną ciążę.

Czy tabletka „dzień po” jest bezpieczna i czy przerywa ciążę

Jedynym przeciwwskazaniem w charakterystykach obu substancji jest nadwrażliwość na substancję czynną lub składnik pomocniczy. Ministerstwo Zdrowia określa tabletkę z octanem uliprystalu jako bezpieczną, gdy stosuje się ją zgodnie z przeznaczeniem, z zastrzeżeniem, że jak każdy lek może wywoływać działania niepożądane.

Charakterystyki obu substancji stwierdzają, że lek nie powoduje przerwania istniejącej ciąży. Charakterystyka lewonorgestrelu dodaje, że nie jest on skuteczny, jeśli proces implantacji już się rozpoczął. Ministerstwo Zdrowia pisze o uliprystalu wprost: nie jest to środek poronny.

Kiedy zachować ostrożność

Charakterystyki wymieniają sytuacje, w których lek nie jest zalecany albo wymaga rozmowy z lekarzem lub farmaceutą:

• ciężkie zaburzenia czynności wątroby (obie substancje),
• ciężka astma leczona doustnym glikokortykosteroidem (octan uliprystalu),
• zapalenie jajowodu lub ciąża pozamaciczna w przeszłości (lewonorgestrel),
• ciężkie zespoły złego wchłaniania, np. choroba Leśniowskiego-Crohna, które mogą zmniejszać skuteczność lewonorgestrelu,
• nietolerancja galaktozy i niedobór laktazy – tabletki zawierają laktozę.

Karmienie piersią

Obie substancje przenikają do mleka. Charakterystyka lewonorgestrelu wskazuje, że narażenie dziecka można zmniejszyć, przyjmując tabletkę bezpośrednio po karmieniu i nie karmiąc piersią przez co najmniej 8 godzin. Po octanie uliprystalu karmienie piersią nie jest zalecane przez tydzień – w tym czasie zaleca się odciąganie i wyrzucanie mleka, by podtrzymać laktację.

Powtórne stosowanie

Antykoncepcja awaryjna jest przeznaczona do stosowania sporadycznego i nie zastępuje regularnej metody antykoncepcji. Charakterystyka lewonorgestrelu nie zaleca powtórnego stosowania w jednym cyklu miesiączkowym ze względu na ryzyko zaburzeń cyklu. Charakterystyki obu leków zapowiadają szybki powrót płodności po ich zastosowaniu.

Czy na tabletkę „dzień po” potrzebna jest recepta

Tak. Od 23 lipca 2017 roku art. 23a ust. 1a Prawa farmaceutycznego stanowi, że każdy lek wskazany w charakterystyce do stosowania w antykoncepcji otrzymuje kategorię dostępności Rp, czyli „wydawane z przepisu lekarza”. Przepis obowiązuje w tekście jednolitym ustawy ogłoszonym w 2026 roku. Różnicę między kategoriami wyjaśnia artykuł leki OTC – co to znaczy.

Według uzasadnienia rządowego projektu z 2024 roku ellaOne miała od stycznia 2015 roku, na mocy decyzji Komisji Europejskiej, kategorię „bez przepisu lekarza”. Nowelizacja z 2017 roku tę dostępność w Polsce cofnęła.

Od kiedy bez recepty – stan na październik 2026

Sejm uchwalił 22 lutego 2024 roku ustawę, która uchylała art. 23a ust. 1a. Rządowy projekt przewidywał, że minister zdrowia określi w rozporządzeniu wiek, poniżej którego lek nadal będzie wydawany na receptę – w dołączonym projekcie rozporządzenia było to 15 lat. Prezydent skierował 29 marca 2024 roku wniosek o ponowne rozpatrzenie ustawy, czyli ją zawetował. Ministerstwo Zdrowia potwierdza, że antykoncepcja awaryjna nie jest dostępna bez recepty, bo taką zmianę trzeba wprowadzić ustawą.

Recepta od lekarza

Receptę wystawia lekarz, a według art. 95b Prawa farmaceutycznego może ona mieć postać elektroniczną albo papierową. Jak odebrać i zrealizować e-receptę, opisuje artykuł o e-recepcie i Internetowym Koncie Pacjenta.

Recepta farmaceutyczna w programie pilotażowym

Od 1 maja 2024 roku działa program pilotażowy usług farmaceuty dotyczących zdrowia reprodukcyjnego. Etap realizacji miał trwać do 30 czerwca 2026 roku, ale rozporządzeniem z 22 czerwca 2026 roku przedłużono go do 30 czerwca 2028 roku. Zasady programu według rozporządzenia i Ministerstwa Zdrowia:

• obejmuje wyłącznie tabletki z octanem uliprystalu,
• pacjentka musi mieć ukończone 15 lat, a farmaceuta może sprawdzić wiek na podstawie dokumentu ze zdjęciem,
• farmaceuta z tytułem magistra farmacji przeprowadza wywiad w oddzielnym pomieszczeniu i na tej podstawie decyduje o wystawieniu recepty farmaceutycznej,
• z programu można skorzystać nie częściej niż co 30 dni,
• udział apteki jest dobrowolny – program prowadzą apteki, które zawarły umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia, a ich wykaz prowadzi NFZ.

Co może osłabić działanie tabletki „dzień po”

Obie substancje są rozkładane w wątrobie przez enzym CYP3A4. Leki, które pobudzają ten enzym, zmniejszają ich stężenie we krwi – przy ryfampicynie ekspozycja na octan uliprystalu spadała nawet około 10-krotnie. Charakterystyki wymieniają m.in.:

• leki przeciwpadaczkowe: barbiturany, w tym prymidon i fenobarbital, fenytoinę, karbamazepinę, a przy uliprystalu także fosfenytoinę i okskarbazepinę,
• ryfampicynę i ryfabutynę, stosowane m.in. w gruźlicy,
• leki stosowane w zakażeniu HIV: efawirenz, rytonawir, a przy uliprystalu także newirapinę,
• gryzeofulwinę,
• preparaty ziołowe z dziurawcem zwyczajnym.

Pobudzenie enzymu ustępuje powoli, dlatego kobietom, które stosowały takie leki w ciągu ostatnich 4 tygodni, charakterystyki zalecają rozważenie niehormonalnej antykoncepcji awaryjnej, czyli wkładki z miedzią. Ten sam mechanizm dotyczy zwykłej tabletki antykoncepcyjnej, co opisuje artykuł antybiotyk a antykoncepcja.

Antykoncepcja hormonalna po tabletce

Octanu uliprystalu nie należy łączyć z tabletką awaryjną zawierającą lewonorgestrel – to może zmniejszać jego skuteczność. Uliprystal może też osłabić działanie stałej antykoncepcji hormonalnej. Można ją kontynuować lub rozpocząć od razu, ale do kolejnej miesiączki trzeba dodatkowo stosować prezerwatywę.

Po lewonorgestrelu charakterystyka nie widzi przeciwwskazań do dalszego stosowania regularnej antykoncepcji hormonalnej. Lewonorgestrel może z kolei zwiększać ryzyko toksycznego działania cyklosporyny.

Co zrobić, jeśli wystąpią wymioty po tabletce „dzień po”

Tabletka mogła nie zdążyć się wchłonąć. Charakterystyki obu substancji przewidują, że jeśli w ciągu 3 godzin od przyjęcia tabletki wystąpią wymioty, należy niezwłocznie przyjąć kolejną tabletkę. Najlepiej od razu skontaktować się z farmaceutą lub lekarzem, bo druga tabletka także wymaga recepty.