Czy można brać przeterminowane leki
Ulotka odpowiada jednoznacznie: nie należy stosować leku po upływie terminu ważności. To zdanie powtarza się w punkcie 5 ulotki niemal każdego leku, od tabletek APAP po syropy na kaszel. Jak ujmuje to FDA, po upływie terminu ważności nie ma już gwarancji, że lek jest bezpieczny i działa tak, jak powinien.
Czym grozi przyjmowanie przeterminowanych leków
Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) wymienia trzy ryzyka:
- lek może być słabszy, bo z czasem spada jego moc,
- może się zmienić jego skład chemiczny,
- niektóre przeterminowane leki są narażone na rozwój bakterii.
FDA podkreśla zwłaszcza antybiotyki: lek o obniżonej mocy może nie wyleczyć zakażenia, a to grozi cięższym przebiegiem choroby i opornością bakterii na leczenie.
Część ulotek dodaje drugi warunek, niezależny od daty. Ulotka Cetrixu zabrania stosowania leku, jeśli występują widoczne oznaki zepsucia lub tabletki są uszkodzone. Według FDA lek przechowywany źle, na przykład w wilgotnej łazience, może stracić skuteczność jeszcze przed terminem. FDA zaleca suche, chłodne miejsce z dala od zlewu i gorących urządzeń kuchennych.
Jak długo po terminie można używać leki
To pytanie zadaje się częściej niż jakiekolwiek inne w tym temacie i ma ono naukową historię. FDA prowadzi dla Departamentu Obrony USA program wydłużania terminów ważności zapasów leków (SLEP). Podsumowanie jego pierwszych 20 lat, opublikowane w 2006 roku, objęło 122 produkty i 3005 serii. 88% serii dało się przedłużyć o co najmniej rok, średnio o 66 miesięcy.
Z tych samych danych wynikają jednak zastrzeżenia, które przekreślają domowe zastosowanie:
- wyniki dotyczą leków właściwie przechowywanych,
- każdą serię badano w laboratorium i przedłużano tylko po pozytywnym wyniku,
- stabilność różniła się między seriami tego samego leku, a część przedłużonych serii później nie przeszła kolejnych badań.
Autorzy piszą wprost, że jakość leku po terminie można zapewnić wyłącznie przez okresowe badanie każdej serii. W domu nikt tego nie zrobi, dlatego odpowiedź na pytanie „ile po terminie” brzmi: ulotka nie przewiduje żadnego zapasu.
Czy apteka ma obowiązek przyjąć przeterminowane leki
Żaden przepis nie nakłada na aptekę obowiązku przyjęcia przeterminowanych leków. Ustawa o odpadach pozwala natomiast aptece zbierać leki i opakowania po lekach bez zezwolenia na zbieranie odpadów. To tak zwana nieprofesjonalna działalność w zakresie zbierania odpadów (art. 45 ust. 1 pkt 1).
Warunek jest jeden: apteka musi mieć pisemną umowę z firmą, która ma zezwolenie na zbieranie lub przetwarzanie takich odpadów i przyjmie je nieodpłatnie. Apteka bez takiej umowy nie korzysta ze zwolnienia, więc odmowa przyjęcia leków bywa po prostu konsekwencją przepisów.
Gdzie oddać przeterminowane leki
Do wyboru są dwa miejsca:
- Apteka prowadząca zbiórkę – ulotki leków odsyłają do farmaceuty z pytaniem, jak usunąć leki, których się już nie używa.
- PSZOK – gmina tworzy go tak, żeby był łatwo dostępny dla wszystkich mieszkańców. Przyjmuje przeterminowane leki z gospodarstw domowych, także tabletki, kapsułki i syropy.
Gdzie jest najbliższy punkt? Tego nie da się podać w jednym artykule, bo każda gmina ustala to sama. Ustawa każe jej jednak publikować na stronie internetowej urzędu gminy adresy PSZOK-ów, rodzaje przyjmowanych odpadów oraz dni i godziny przyjęć. Tam jest aktualna lista dla każdego miasta.
Igły i strzykawki
Osobną grupą są odpady po domowym leczeniu, przede wszystkim igły i strzykawki. Ustawa nazywa je odpadami niekwalifikującymi się do odpadów medycznych, powstałymi w gospodarstwie domowym w wyniku przyjmowania leków w formie iniekcji i monitorowania poziomu substancji we krwi. PSZOK ma obowiązek je przyjmować tak samo jak leki.
Dlaczego nie do kosza ani toalety
Standardowe zdanie z punktu 5 ulotki brzmi: „Leków nie należy wyrzucać do kanalizacji ani domowych pojemników na odpadki”. Ulotka dodaje, że takie postępowanie pomoże chronić środowisko. Lek wylany do zlewu czy toalety trafia prosto do ścieków.
Często powtarza się, że wszystkie leki to odpady niebezpieczne. Katalog odpadów jest bardziej precyzyjny: jako niebezpieczne oznacza leki cytotoksyczne i cytostatyczne (kod 20 01 31*), a pozostałe leki mają osobny kod 20 01 32. Nie zmienia to jednak zasady – każdy przeterminowany lek należy do selektywnej zbiórki, a nie do zwykłych śmieci.
Jak czytać datę ważności
Na pudełku i blistrze widnieje zwykle miesiąc i rok, poprzedzone skrótem EXP (termin ważności). Obok jest Lot – numer serii, a nie data. Ulotki rozstrzygają, o który dzień chodzi: termin ważności oznacza ostatni dzień podanego miesiąca. Lek z datą 03/2027 można stosować do 31 marca 2027 roku. Więcej o przechowywaniu i przeglądzie leków piszemy w artykule o apteczce domowej.
Termin ważności po otwarciu
Data na opakowaniu dotyczy leku zamkniętego. Prawo farmaceutyczne wymaga, żeby Charakterystyka Produktu Leczniczego podawała – jeśli to konieczne – także okres przydatności po pierwszym otwarciu opakowania. Przy syropach, kremach i płynach bywa on znacznie krótszy:
| Lek | Termin ważności po pierwszym otwarciu |
|---|---|
| Claritine Allergy, syrop | 1 miesiąc |
| Rivanol 0,1%, płyn na skórę | 30 dni |
| Mucosolvan, syrop | 12 miesięcy (zamknięty – 3 lata) |
| Levosol | 3 lata, lecz nie dłużej niż data na opakowaniu |
Obowiązuje ta z dwóch dat, która przypada wcześniej. Ulotka Levosolu mówi to wprost: okres ważności po otwarciu obowiązuje, „lecz nie dłużej niż termin ważności podany na opakowaniu”.
Lek po terminie to co innego niż lek wycofany. Wycofanie dotyczy konkretnych serii i wynika z decyzji Głównego Inspektora Farmaceutycznego – jak to sprawdzić, opisujemy w artykule o wycofanych lekach.
