Wstrząs anafilaktyczny – objawy, pierwsza pomoc i adrenalina we wstrzykiwaczu

Czym jest wstrząs anafilaktyczny

Anafilaksja to nagła, ciężka reakcja nadwrażliwości na alergen. EMA opisuje ją jako reakcję alergiczną, która powoduje spadek ciśnienia tętniczego i trudności w oddychaniu, a NHS – jako stan zagrażający życiu, który rozwija się bardzo szybko. Wstrząs anafilaktyczny to jej najcięższa postać, w której zawodzi układ krążenia.

Wytyczne Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI) nazywają anafilaksję stanem nagłym, który każdy pracownik ochrony zdrowia musi umieć rozpoznać i leczyć. Za pierwszy wybór uznają domięśniowe podanie adrenaliny i zalecają, by osoby zagrożone miały wstrzykiwacze z adrenaliną przy sobie, także poza szpitalem.

Objawy wstrząsu anafilaktycznego

Według ulotek wstrzykiwaczy EpiPen i Jext objawy ciężkiej reakcji alergicznej to m.in.:

• świąd skóry, zaczerwienienie twarzy i wypukła wysypka przypominająca pokrzywkę,
• obrzęk warg, gardła, języka, dłoni i stóp,
• świszczący oddech, chrypka i duszność,
• nudności, wymioty i skurcze brzucha,
• w niektórych przypadkach utrata przytomności.

NHS dodaje objawy ze strony układu oddechowego i krążenia: szybki oddech, trudność w przełykaniu i ucisk w gardle, kaszel, uczucie zmęczenia albo splątania, zawroty głowy i omdlenie. Skóra może być zimna w dotyku, a skóra, usta i język – blade, szare albo sine. Wysypkę NHS wymienia jako objaw, który może się pojawić – nie jest więc warunkiem rozpoznania.

Wstrząs anafilaktyczny – co robić

Pierwsza pomoc w przypadku wstrząsu anafilaktycznego opiera się na instrukcjach z charakterystyk wstrzykiwaczy z adrenaliną i zaleceniach NHS.

Jeśli po 5 minutach objawy się nie poprawiają, NHS zaleca użycie drugiego wstrzykiwacza. Jak postępować po samym użądleniu i kiedy iść do lekarza, opisuje strona o ukąszeniach owadów.

Adrenalina we wstrzykiwaczu – jak jej użyć

Wstrzykiwacz z adrenaliną to lek do natychmiastowego podania przez samego chorego albo osobę obok, zanim przyjedzie pomoc. EMA nazywa go lekiem potencjalnie ratującym życie. Każdy typ wstrzykiwacza działa nieco inaczej, dlatego obowiązuje instrukcja z ulotki tego, który chory dostał.

Gdzie wstrzyknąć

Charakterystyki EpiPen i Jext podają to samo: adrenalinę wstrzykuje się domięśniowo w przednio-boczną część uda, czyli w jego zewnętrzną stronę, nigdy w pośladek. Można to zrobić przez ubranie. Przegląd EMA potwierdził, że podanie domięśniowe najszybciej daje odpowiedź w anafilaksji.

Według charakterystyki EpiPen:

1. Chwyć wstrzykiwacz dominującą ręką, kciukiem przy niebieskiej nakładce.
2. Zdejmij niebieską nakładkę, ciągnąc ją prosto do góry.
3. Uderz mocno pomarańczową końcówką w zewnętrzną stronę uda z odległości około 10 cm, pod kątem prostym.
4. Przytrzymaj wstrzykiwacz 3 sekundy, wyjmij go i rozmasuj miejsce wstrzyknięcia przez 10 sekund.

W Jext zdejmuje się żółtą nakładkę, a czarną końcówkę wciska w udo do usłyszenia kliknięcia i przytrzymuje 10 sekund. Pomarańczowej ani czarnej końcówki nie wolno dotykać palcami – charakterystyki opisują przypadkowe wstrzyknięcia w dłoń, które powodowały niedokrwienie.

Druga dawka

Pojedyncza dawka nie zawsze wystarcza. Charakterystyki EpiPen, Jext i Adrenaliny WZF przewidują, że jeśli stan się nie poprawia albo pogarsza, po 5–15 minutach można podać drugie wstrzyknięcie z drugiego wstrzykiwacza. Dlatego zalecają przepisywanie dwóch wstrzykiwaczy, które chory powinien mieć zawsze przy sobie.

Wstrzykiwacze dostępne w Polsce

W Rejestrze Produktów Leczniczych są następujące postacie adrenaliny do samodzielnego użycia w anafilaksji (kolejność alfabetyczna). Wszystkie mają kategorię dostępności Rp, czyli są wydawane na receptę:

EURneffy to adrenalina podawana do nosa, dopuszczona w całej UE – według EMA u dorosłych i dzieci od 4 lat o masie ciała co najmniej 15 kg. Moc i postać dobiera lekarz, m.in. na podstawie masy ciała, a ulotka Jext przypomina, że u rosnącego dziecka dawkę trzeba omawiać z lekarzem na bieżąco. Lekarz powinien też pokazać choremu, jak używać wstrzykiwacza.

Leki przeciwhistaminowe nie zastąpią adrenaliny

Adrenalina działa na układ krążenia i oddechowy: obkurcza naczynia tętnicze, rozluźnia mięśnie oskrzeli, zmniejsza obrzęk i przyspiesza pracę serca – tak jej działanie opisuje ulotka EpiPen. Charakterystyki wstrzykiwaczy podkreślają, że w nagłej reakcji alergicznej nie ma bezwzględnych przeciwwskazań do jej podania.

Jak długo trwa wstrząs anafilaktyczny i czy może przejść sam

Na samoistne ustąpienie objawów nie wolno czekać. NHS zaleca użycie wstrzykiwacza, gdy podejrzewa się anafilaksję, nawet jeśli objawy są łagodne. Charakterystyki EpiPen i Jext każą wezwać karetkę po każdym użyciu, także wtedy, gdy objawy ustępują.

Powodem jest reakcja dwufazowa: objawy najpierw ustępują, a kilka godzin później wracają. Według NHS po anafilaksji pacjent zostaje w szpitalu zwykle od 2 do 12 godzin, a czasem dłużej. W szpitalu leczenie może obejmować adrenalinę we wstrzyknięciu albo we wlewie dożylnym, tlen i płyny podawane dożylnie.

Czy można przeżyć wstrząs anafilaktyczny

Tak, jeśli pomoc przyjdzie szybko. Ulotka EpiPen wyjaśnia, że adrenalina przeciwdziała potencjalnie śmiertelnym następstwom ciężkiej reakcji alergicznej, a EMA nazywa wstrzykiwacze lekami potencjalnie ratującymi życie, które chory stosuje w oczekiwaniu na pogotowie.

Liczy się czas i technika. EMA zwróciła uwagę, że to, czy adrenalina trafi do mięśnia, zależy m.in. od długości igły, grubości tkanki tłuszczowej, kąta przyłożenia i siły docisku – dlatego uznała szkolenie użytkownika za kluczowe. Charakterystyka EpiPen dodaje, że przy grubej warstwie tkanki podskórnej może być potrzebna dodatkowa dawka.

Po jakim czasie występuje wstrząs anafilaktyczny

Według NHS i ulotki Jext objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem. Charakterystyka Adrenaliny WZF opisuje typowy przebieg: najpierw pokrzywka, zaczerwienienie albo obrzęk, a w ciężkich przypadkach objawy ze strony układu oddechowego i krążenia.

Szybki początek nie wyklucza późniejszych kłopotów – stąd ostrzeżenie przed reakcją dwufazową z nawrotem po kilku godzinach.

Najczęstsze przyczyny wstrząsu anafilaktycznego

NHS wymienia jako czynniki wyzwalające:

• pokarmy – orzechy, mleko krowie, jaja, ryby, sezam,
• leki – m.in. antybiotyki i niesteroidowe leki przeciwzapalne,
• jad owadów – użądlenia os i pszczół,
• leki stosowane w znieczuleniu,
• lateks, np. w niektórych rękawiczkach i prezerwatywach.

Charakterystyki wstrzykiwaczy dodają anafilaksję wywołaną wysiłkiem fizycznym i anafilaksję idiopatyczną, czyli o nieznanej przyczynie. Do grupy NLPZ należy m.in. ibuprofen – więcej o tej grupie w artykule o lekach przeciwzapalnych. Odróżnienie zwykłej wysypki od uczulenia na lek opisuje tekst o wysypce po antybiotyku.

Jak zapobiegać kolejnemu wstrząsowi anafilaktycznemu

Według ulotki EpiPen każda osoba po reakcji anafilaktycznej powinna zgłosić się do lekarza na badania, które ustalą, na co jest uczulona. Przy astmie ryzyko ciężkiej reakcji może być większe. NHS zaleca:

• unikać alergenu – czytać etykiety żywności i mówić o alergii w restauracji,
• nosić zawsze dwa wstrzykiwacze i regularnie sprawdzać ich termin ważności,
• ćwiczyć na wstrzykiwaczu treningowym bez igły i leku,
• nauczyć rodzinę, znajomych i opiekunów, jak i kiedy użyć wstrzykiwacza,
• nosić bransoletkę albo inną informację o alergii.

Wstrzykiwacza EpiPen nie przechowuje się w temperaturze powyżej 25°C ani w lodówce. Charakterystyki EpiPen i Jext każą co jakiś czas obejrzeć roztwór w okienku i wymienić wstrzykiwacz, jeśli zmienił kolor albo ma osad.