Elektrolity – czym są, kiedy je pić i czy można je przedawkować

Czym są elektrolity

Elektrolity to składniki mineralne obecne w płynach ustrojowych w postaci jonów. W charakterystykach leków zapisuje się je właśnie tak: sód (Na⁺), potas (K⁺), chlorki (Cl⁻) i wodorowęglany (HCO₃⁻). Do tej grupy należy też magnez, a w składzie części suplementów diety pojawia się również wapń.

Każdy z nich ma w organizmie inne zadanie:

• sód według WHO utrzymuje objętość osocza i równowagę kwasowo-zasadową, uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych i prawidłowym funkcjonowaniu komórek,
• potas jest głównym jonem wewnątrz komórek; odpowiada za przewodzenie nerwowe, pracę serca, mięśni i nerek,
• chlorki razem z sodem utrzymują według NHS właściwą ilość płynów w organizmie i pomagają trawić pokarm,
• magnez przyczynia się według unijnego wykazu oświadczeń zdrowotnych do utrzymania równowagi elektrolitowej oraz prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i mięśni.

Potocznie „elektrolitami” nazywa się też produkty do picia: saszetki z proszkiem do rozpuszczenia w wodzie, tabletki musujące i napoje. Dalej opisujemy oba znaczenia.

Jakie są objawy braku elektrolitów

Organizm traci elektrolity razem z wodą – przy biegunce, wymiotach, gorączce i obfitym poceniu. Dlatego pierwsze sygnały to zwykle objawy odwodnienia. NHS wymienia u dorosłych i dzieci:

• pragnienie,
• ból głowy i uczucie oszołomienia,
• ciemnożółty mocz o silnym zapachu i rzadsze oddawanie moczu,
• zawroty głowy i zmęczenie,
• suchość ust, warg i języka,
• zapadnięte oczy.

U niemowlęcia sygnałem może być zapadnięte ciemiączko, płacz bez łez albo mało łez, rzadziej mokre pieluchy, senność lub rozdrażnienie.

Niedobór potasu i magnezu

Charakterystyka leku Kaldyum podaje, że utrata potasu może powodować osłabienie, zmęczenie i zaburzenia rytmu serca, a w zaawansowanych przypadkach porażenie wiotkie. Do niedoboru potasu prowadzą m.in. nasilona biegunka, wymioty i leki moczopędne. Ulotka leku Aspargin wymienia jako objawy niedoboru magnezu nadpobudliwość, trudności z koncentracją i snem oraz drżenie, skurcze i tiki mięśni.

Tych objawów nie da się samodzielnie przypisać jednemu pierwiastkowi. Stężenie elektrolitów ocenia się w badaniu krwi, a preparaty chlorku potasu, takie jak Kaldyum i Kalipoz prolongatum, mają w rejestrze kategorię Rp, czyli są wydawane na receptę.

Kiedy pić elektrolity

Charakterystyka doustnego płynu nawadniającego Gastrolit określa jego wskazanie jednoznacznie: zapobieganie i leczenie odwodnienia niewielkiego stopnia w przebiegu biegunek. Płyn stosuje się od chwili wystąpienia biegunki lub wymiotów, aby nie dopuścić do odwodnienia i utraty elektrolitów.

Do odwodnienia może według tej samej charakterystyki dojść także przy nadmiernym poceniu – w gorączce, upale i przy intensywnych ćwiczeniach – oraz wtedy, gdy ktoś pije za mało albo nie czuje pragnienia, co zdarza się zwłaszcza u ludzi starszych.

Biegunka i wymioty

To sytuacja, w której uzupełnianie elektrolitów ma najmocniejsze uzasadnienie. WHO zaleca leczyć biegunkę doustnym płynem nawadniającym (ORS) – roztworem wody, soli i cukru, który wchłania się w jelicie cienkim i zastępuje wodę oraz elektrolity utracone z kałem. Sama woda tego nie robi, bo nie zawiera sodu ani potasu.

NHS radzi przy objawach odwodnienia zapytać farmaceutę o proszek do rozpuszczenia w wodzie. Zwykłe picie też się liczy, ale sok owocowy i napoje gazowane mogą biegunkę nasilić. Więcej o postępowaniu piszemy przy biegunce, jelitówce i biegunce po antybiotyku.

Gorączka

Gorączka zwiększa pocenie, a NHS wymienia wysoką temperaturę wśród przyczyn odwodnienia. Podstawą jest wtedy regularne picie. Płyn nawadniający ma sens przede wszystkim, gdy gorączce towarzyszą biegunka albo wymioty.

Domowe elektrolity – dlaczego nie podajemy przepisu

„Jak zrobić elektrolity” to jedno z najczęstszych pytań o ten temat. Nie podajemy przepisu i nie jest to przeoczenie. Płyn nawadniający działa dzięki ścisłym proporcjom, a WHO i UNICEF określają jego zalecany skład w milimolach na litr:

Według stanowiska WHO i UNICEF obniżenie stężenia sodu i glukozy do tych wartości zmniejszyło u dzieci z ostrą biegunką potrzebę nieplanowanego nawadniania dożylnego o 33%. Co się dzieje, gdy proporcje się rozjadą, opisuje ulotka Gastrolitu.

WHO i UNICEF zalecają, żeby tam, gdzie to możliwe, rodziny miały w domu gotowe saszetki płynu nawadniającego do rozpuszczenia. To praktyczny odpowiednik domowych elektrolitów: proszek z apteki, odmierzony fabrycznie, który przy biegunce wystarczy wsypać do wody.

Jak uzupełnić elektrolity – lek, suplement czy żywność

Produkty sprzedawane jako „elektrolity” należą do różnych kategorii prawnych, a od kategorii zależy, co wiadomo o ich działaniu.

• Lek ma zatwierdzone wskazania, dawkowanie i przeciwwskazania. W Rejestrze Produktów Leczniczych jedynym doustnym płynem nawadniającym jest Gastrolit – lek bez recepty w saszetkach z chlorkiem sodu, chlorkiem potasu, wodorowęglanem sodu, glukozą i nalewką z rumianku.
• Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego to według rozporządzenia UE 609/2013 żywność do postępowania dietetycznego u pacjentów, stosowana pod nadzorem lekarza.
• Suplement diety jest środkiem spożywczym. Nie ma wskazań, a jedyne, co wolno o nim powiedzieć, to dopuszczone oświadczenia zdrowotne, np. że potas przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i mięśni, a wapń do prawidłowego krzepnięcia krwi.

Pozostałe saszetki do nawadniania dostępne w aptekach nie figurują w tym rejestrze, więc nie są lekami. Kategorię produktu podaje opakowanie – o tym, jak je czytać, piszemy w artykule o lekach bez recepty.

Ile elektrolitów potrzeba dziennie

EFSA uznaje za bezpieczne i wystarczające dla dorosłych 2 g sodu i 3,1 g chlorków dziennie, a za wystarczające spożycie 3500 mg potasu oraz 350 mg magnezu u mężczyzn i 300 mg u kobiet. NHS przypomina, że potas i magnez można uzyskać ze zróżnicowanej diety, a soli przeciętny mieszkaniec Wielkiej Brytanii je około 8 g dziennie – znacznie więcej, niż potrzeba.

Czy elektrolity można pić codziennie

Zdrowa osoba zwykle tego nie potrzebuje. NHS radzi uzupełniać płyny utracone z potem i w chorobie przede wszystkim wodą, a o dobrym nawodnieniu świadczy jasnożółty mocz. Ulotka Gastrolitu zastrzega wprost, że roztwór nie jest przeznaczony do gaszenia pragnienia i bez porady lekarza nie stosuje się dawek większych niż zalecane.

Przy suplementach codzienne picie oznacza sumowanie składników. NHS uznaje za mało prawdopodobne szkody przy 400 mg magnezu z suplementów dziennie i 3700 mg potasu. Ponad 400 mg magnezu przyjmowane nawet krótko może wywołać biegunkę, a za dużo potasu – ból brzucha, nudności i biegunkę.

Elektrolity dla seniora

Osoby starsze są według NHS bardziej narażone na odwodnienie i przy biegunce powinny poradzić się farmaceuty. Jednocześnie NHS zastrzega, że nie powinny przyjmować suplementów potasu bez zalecenia lekarza, bo ich nerki mogą słabiej usuwać potas z krwi. U seniora z chorobą przewlekłą o nawadnianiu decyduje więc lekarz.

Elektrolity dla dzieci

Odwodnienie jest u dzieci szczególnie niebezpieczne, bo – jak podaje charakterystyka Gastrolitu – tracą płyny znacznie szybciej niż dorośli. Dlatego dzieci poniżej 3 lat z biegunką powinny jak najszybciej znaleźć się pod opieką lekarza. Płyn nawadniający można podawać w oczekiwaniu na konsultację.

Ulotka Gastrolitu liczy dawki dla małych dzieci w mililitrach na kilogram masy ciała:

• niemowlęta od 2 do 12 miesięcy – przez pierwsze 4–6 godzin zwykle 50–100 ml/kg, potem około 10 ml/kg po każdym luźnym stolcu,
• dzieci w wieku 1–3 lat – przez pierwsze 4 godziny zwykle 50 ml/kg, potem około 10 ml/kg po każdym luźnym stolcu,
• dzieci powyżej 3 lat – przez pierwsze 4 godziny 500 ml, potem 100–200 ml po każdym luźnym stolcu.

Roztwór podaje się schłodzony i małymi porcjami, np. łyżeczką – szybkie picie może wywołać wymioty. NHS dodaje: nie przerywać karmienia piersią ani mlekiem modyfikowanym, nie rozcieńczać mleka bardziej niż zwykle i nie podawać małym dzieciom soków ani napojów gazowanych.

Czy można przedawkować elektrolity

Tak, choć przy dawkowaniu zgodnym z ulotką zdarza się to rzadko. Ulotka Gastrolitu wymienia jako objawy przedawkowania pragnienie, suchość w ustach, trudności w połykaniu, niskie ciśnienie krwi, dezorientację, senność, sztywność szyi, utratę przytomności, drżenie mięśni i osłabienie. Są one bardziej prawdopodobne u osób ze zmniejszoną czynnością nerek.

Nadmiar pojedynczych pierwiastków daje własne objawy:

• nadmiar potasu (hiperkaliemia) – według charakterystyki leku Kaldyum mrowienie, osłabienie mięśni, porażenie, niedociśnienie i groźne zaburzenia rytmu serca, aż do zatrzymania jego czynności,
• przedawkowanie magnezu z potasem – ulotka leku Aspargin wymienia jako objawy zatrucia zaburzenia przewodzenia w sercu, zaburzenia oddechu, spadek ciśnienia, drgawki, nużliwość mięśni i opadanie powiek.

Płynu nawadniającego z potasem nie podaje się razem z lekami podnoszącymi stężenie potasu, np. diuretykami oszczędzającymi potas i inhibitorami konwertazy angiotensyny. Przeciwwskazaniem są też m.in. niewydolność nerek z zaburzeniami elektrolitowymi, ciężkie odwodnienie i obfite wymioty.

Czy elektrolity podnoszą ciśnienie

Zależy, o który elektrolit chodzi. WHO wskazuje podwyższone ciśnienie krwi jako główny skutek diety bogatej w sód i zaleca dorosłym mniej niż 2000 mg sodu dziennie, czyli mniej niż 5 g soli. NHS przypomina, że dużo soli bywa nawet w tabletkach musujących, także z lekami i witaminami.

Dlatego przy nadciśnieniu albo niewydolności serca użycie płynu nawadniającego należy wcześniej omówić z lekarzem lub farmaceutą. Potas działa odwrotnie: EFSA podaje, że spożycie 3500 mg potasu dziennie korzystnie wpływa na ciśnienie krwi u dorosłych.

Elektrolity podczas upałów i wysiłku fizycznego

NHS radzi pić więcej w upale i po wysiłku, przy którym się pocimy, i to przede wszystkim wodą. Elektrolity dla sportowców to w praktyce napoje węglowodanowo-elektrolitowe, czyli napoje izotoniczne. Unijny wykaz oświadczeń zdrowotnych pozwala o nich napisać, że zwiększają wchłanianie wody podczas wysiłku i pomagają utrzymać wytrzymałość przy długotrwałym wysiłku wytrzymałościowym.

Takie napoje muszą spełniać określone warunki:

• 80–350 kcal na litr z węglowodanów,
• 20–50 mmol sodu na litr (460–1150 mg),
• osmolalność 200–330 mOsm/kg wody.

Płyn nawadniający z apteki to co innego: ma więcej sodu (60 mmol/l w Gastrolicie), a mniej cukru – według naszego przeliczenia około 60 kcal na litr. Służy do leczenia odwodnienia przy biegunce, a nie do treningu.

Jakie produkty spożywcze zawierają elektrolity

Zróżnicowana dieta według NHS pokrywa zapotrzebowanie na potas i magnez, a soli dostarcza zwykle za dużo. Źródła według NHS:

• potas jest w większości produktów, dużo go w bananach, brokułach, brukselce, roślinach strączkowych, orzechach i nasionach, rybach i mięsie,
• magnez jest m.in. w szpinaku, orzechach i pełnoziarnistym pieczywie,
• sód i chlorki to głównie sól, dodawana do pieczywa, wędlin, sera, gotowych dań i słonych przekąsek.

Osobom, które piją za mało, NHS radzi podawać jedzenie z dużą zawartością wody, takie jak zupa, lody, galaretka i melon.

Kiedy z objawami odwodnienia zgłosić się do lekarza

Ulotka Gastrolitu każe skontaktować się z lekarzem w przypadku:

• dziecka poniżej 3 lat,
• zmian w zachowaniu, np. drażliwości, apatii lub senności,
• gorączki powyżej 39°C,
• krwi w kale i silnego bólu brzucha,
• uporczywych wymiotów albo ponad 8 biegunkowych stolców na dobę,
• biegunki trwającej dłużej niż 2 dni,
• braku moczu przez pierwsze 6 godzin nawadniania,
• ciężkiej choroby przewlekłej, np. cukrzycy lub niewydolności nerek.

Doustne nawadnianie nie wystarcza przy ciężkim odwodnieniu. Jego objawy to według ulotki m.in. szybki puls, trudności w oddychaniu, skrajne zmęczenie, splątanie, drgawki i utrata przytomności. NHS dodaje objawy wstrząsu: sine, szare, blade lub marmurkowe zabarwienie skóry, warg albo języka i chłodną skórę – wtedy wzywa się pogotowie.