Dlaczego po antybiotyku pojawia się biegunka
Antybiotyk działa na bakterie wywołujące zakażenie, ale nie omija tych, które żyją w jelitach. Przegląd epidemiologiczny opublikowany w Future Microbiology wskazuje jako mechanizm zaburzenie prawidłowej mikrobioty, czyli flory bakteryjnej jelit. Skutkiem jest nadmierny rozrost bakterii chorobotwórczych albo zaburzenia metaboliczne w przewodzie pokarmowym.
Ten sam przegląd podaje, że biegunka związana z antybiotykami (w literaturze skrót AAD, od antibiotic-associated diarrhea) występuje zwykle u 5–35% pacjentów przyjmujących antybiotyki. Częstość występowania zależy od rodzaju antybiotyku, stanu zdrowia chorego i kontaktu z drobnoustrojami chorobotwórczymi. Obraz waha się od łagodnej biegunki do rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego.
Dobrze to widać w dokumentach dwóch popularnych antybiotyków. Charakterystyka Augmentinu (amoksycylina z kwasem klawulanowym) zalicza biegunkę do działań niepożądanych bardzo częstych, a ulotka precyzuje: u dorosłych częściej niż u 1 na 10 pacjentów, u dzieci – często. Przy samej amoksycylinie (Amotaks) biegunka należy do działań częstych.
Charakterystyki obu leków opisują też szerszy mechanizm: długotrwałe stosowanie może powodować nadmierny wzrost drobnoustrojów niewrażliwych na dany antybiotyk.
Ile trwa biegunka po antybiotyku
Źródła nie podają jednej liczby dni dla biegunki poantybiotykowej, ale wyznaczają wyraźne progi. NHS opisuje biegunkę i nudności jako skutki uboczne antybiotyków, które zwykle są łagodne i powinny minąć po zakończeniu kuracji.
Dalsze granice ustawiają trzy dokumenty:
- charakterystyka Enterolu – jeśli biegunka utrzymuje się dłużej niż 2 dni, pojawi się krew w kale albo gorączka, należy zweryfikować dotychczasowe leczenie i rozważyć nawodnienie doustne lub dożylne,
- ulotka loperamidu (Stoperan) – jeśli po 2 dniach nie nastąpiła poprawa albo pacjent czuje się gorzej, należy skontaktować się z lekarzem,
- NHS – biegunka trwająca dłużej niż 7 dni wymaga pilnej porady lekarskiej, podobnie jak krwista biegunka.
NHS dodaje jeszcze jeden, mniej oczywisty próg: pilnej porady wymaga biegunka u osoby, która przyjmuje antybiotyk albo niedawno go przyjmowała. Powód opisujemy niżej, przy Clostridioides difficile.
Jak pozbyć się biegunki po antybiotyku
Pierwszym zadaniem nie jest zatrzymanie biegunki, tylko uzupełnianie płynów. NHS nazywa picie dużej ilości płynów najważniejszą rzeczą przy biegunce, a charakterystyka Enterolu przypomina, że żaden lek nie zastępuje nawodnienia, gdy jest ono niezbędne.
Nawadnianie
Charakterystyka Enterolu każe informować pacjenta o konieczności picia dużych ilości słonych lub słodkich napojów, żeby wyrównać straty płynów. Średnie dzienne zapotrzebowanie dorosłego na wodę to według tego dokumentu 2 litry. NHS dodaje, żeby przy nudnościach pić małymi łykami.
W aptece dostępne są doustne płyny nawadniające w saszetkach do rozpuszczenia w wodzie. NHS wskazuje farmaceutę jako pierwszy adres, gdy pojawiają się objawy odwodnienia: ciemny mocz o intensywnym zapachu albo rzadsze oddawanie moczu.
Loperamid – dlaczego nie zawsze
Loperamid, czyli substancja czynna m.in. leku Stoperan, hamuje perystaltykę jelit. Jego charakterystyka wymienia wśród przeciwwskazań rzekomobłoniaste zapalenie jelit, zwłaszcza związane z podawaniem antybiotyków o szerokim zakresie działania, a także czerwonkę z krwią w kale i gorączką.
Loperamid leczy przy tym wyłącznie objawowo, co podkreśla jego charakterystyka. Stosowanie należy przerwać przy zaparciach, wzdęciach albo gdy w ostrej biegunce nie ma poprawy w ciągu 48 godzin. Więcej o samej dolegliwości, niezależnie od jej przyczyny, piszemy na stronie o biegunce.
Czy należy przerwać antybiotyk przy biegunce
Samodzielnie – nie. Ulotka Augmentinu mówi, że lek należy przyjmować do czasu zakończenia leczenia, nawet jeśli pacjent poczuje się lepiej, bo wszystkie dawki są potrzebne do zwalczenia zakażenia, a bakterie, które przeżyją, mogą spowodować jego nawrót.
Jest jednak sytuacja, w której antybiotyk się odstawia. Charakterystyki amoksycyliny i amoksycyliny z kwasem klawulanowym każą brać pod uwagę zapalenie jelita grubego związane z antybiotykiem u każdego pacjenta, u którego biegunka wystąpiła w trakcie leczenia lub po jego zakończeniu. Gdy takie rozpoznanie się potwierdzi, lek należy natychmiast odstawić, przeprowadzić badanie lekarskie i wdrożyć odpowiednie leczenie.
Decyzję o odstawieniu lub zmianie antybiotyku podejmuje więc lekarz, a nie pacjent. Ulotka Amotaksu wymienia ciężką biegunkę połączoną z krwawieniem wśród objawów, o których należy natychmiast poinformować lekarza.
Co jeść przy biegunce po antybiotyku
Konkretne zalecenia żywieniowe zawiera, co może zaskoczyć, charakterystyka produktu leczniczego Enterolu. W części o środkach ostrożności każe ona pacjentowi utrzymać odpowiedni reżim żywieniowy:
- wykluczyć: owoce, zielone warzywa, potrawy pikantne, mrożoną żywność i schłodzone napoje,
- jeść: grillowane mięso i ryż,
- rozważyć ograniczenie: mleka i produktów mlecznych.
NHS dokłada zasady ogólne dla każdej biegunki: jeść wtedy, gdy ma się na to siłę, unikać potraw tłustych i ostrych oraz nie pić soków owocowych ani napojów gazowanych, bo mogą nasilać biegunkę. Dzieci karmione piersią lub mlekiem modyfikowanym karmi się dalej, a mleka modyfikowanego nie rozcieńcza się bardziej niż zwykle.
Przy antybiotykach, które przyjmuje się z jedzeniem, posiłek ma dodatkowe znaczenie. Charakterystyka Augmentinu zaleca przyjmowanie go z posiłkiem, żeby zminimalizować nietolerancję ze strony przewodu pokarmowego. Amotaks można przyjmować przed posiłkiem, w trakcie lub po nim.
Kiedy biegunka po antybiotyku jest groźna
Clostridioides difficile (dawniej Clostridium difficile) to bakteria, która według NHS zwykle żyje nieszkodliwie w jelicie. Przy przyjmowaniu antybiotyków równowaga bakterii w jelicie może się zmienić i wtedy dochodzi do zakażenia. ECDC opisuje jego spektrum od łagodnej biegunki po zagrażające życiu rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego.
NHS wymienia jako typowe objawy zakażenia C. difficile:
- biegunkę,
- wysoką gorączkę,
- utratę apetytu,
- nudności,
- ból brzucha.
Ulotka Augmentinu opisuje zapalenie jelita grubego jako wodnistą biegunkę, zwykle z domieszką krwi i śluzu, z bólem brzucha lub gorączką.
Kto jest bardziej narażony
Według NHS ryzyko zakażenia jest wyższe u osób:
- po 65. roku życia,
- przyjmujących antybiotyki teraz lub niedawno,
- długo przebywających w szpitalu lub domu opieki,
- z osłabioną odpornością, np. przy cukrzycy, niewydolności nerek albo chemioterapii,
- przyjmujących inhibitory pompy protonowej, takie jak omeprazol, lub inne leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego,
- które już wcześniej przechodziły zakażenie C. difficile.
ECDC zaznacza, że zakażenie jest zwykle, choć nie zawsze, związane z wcześniejszym stosowaniem antybiotyków. Bakteria przenosi się łatwo, więc NHS radzi przy zakażeniu myć ręce mydłem i wodą, bo żel do dezynfekcji C. difficile nie usuwa. Leczenie to zwykle odstawienie dotychczasowego antybiotyku i nowa kuracja innym, dobranym przez lekarza, czasem w szpitalu.
Biegunka po antybiotyku u dziecka i niemowlęcia
U najmłodszych źródła każą szybciej sięgać po poradę lekarską. Charakterystyka Enterolu stanowi, że u dzieci poniżej 2. roku życia konieczna jest konsultacja lekarska, bo biegunka może być tylko niespecyficznym objawem innej choroby. U dzieci do 6. roku życia wskazuje, że odpowiednie nawodnienie może być główną metodą leczenia biegunki.
NHS każe dzwonić po pomoc, gdy:
- chodzi o niemowlę poniżej 12. miesiąca życia i rodzic się niepokoi,
- dziecko przestaje ssać pierś lub pić z butelki,
- dziecko poniżej 5 lat ma objawy odwodnienia, np. mniej mokrych pieluch,
- dziecko wymiotuje tak, że nie utrzymuje płynów.
NHS odradza podawanie leków zatrzymujących biegunkę dzieciom poniżej 12 lat, a charakterystyka Stoperanu w kapsułkach przeciwwskazuje go poniżej 6 lat. Biegunka może się też zdarzyć u niemowlęcia karmionego piersią, gdy antybiotyk przyjmuje matka. Charakterystyki amoksycyliny opisują taką możliwość, bo substancja przenika do mleka.
Czy da się zapobiec biegunce po antybiotyku
Wskazanie „zapobieganie biegunkom związanym ze stosowaniem antybiotyków” ma w Polsce zarejestrowany lek z drożdżakami Saccharomyces boulardii CNCM I-745 – Enterol. Leczenie wspomagające w czasie i po antybiotykoterapii ma w charakterystyce Lakcid z pałeczkami Lactobacillus rhamnosus, którego szczepy są według tego samego dokumentu oporne m.in. na amoksycylinę.
Które preparaty z półki to leki, a które suplementy diety, i jak długo stosuje się te zarejestrowane, opisujemy w osobnym tekście o probiotyku przy antybiotyku.
W przeglądzie Cochrane z 2019 roku, obejmującym 33 badania kliniczne i 6352 dzieci, biegunka poantybiotykowa wystąpiła u 8% dzieci otrzymujących probiotyk wobec 19% w grupach kontrolnych, w tym na placebo. Autorzy ocenili pewność tych danych jako umiarkowaną, a korzyść z wysokich dawek uznali za wymagającą potwierdzenia w dużym badaniu. To wynik dla grupy badanych, nie obietnica dla pojedynczego pacjenta.
