Ile trwa jelitówka
To pytanie zadaje sobie większość chorych i odpowiedź zależy od tego, który wirus zawinił.
Norowirus – najczęstsza przyczyna u dorosłych. Okres wylęgania wynosi 12–48 godzin, a powrót do zdrowia następuje zwykle w ciągu jednego do dwóch dni. NHS podaje, że wyraźną poprawę odczuwa się po 2 do 3 dni. Czasem objawy są łagodniejsze, ale utrzymują się przez tydzień.
Rotawirus – typowy u małych dzieci. Okres wylęgania to 1–2 dni, a przy leczeniu objawowym z nawadnianiem objawy ustępują zwykle w ciągu 3 do 8 dni.
Ta różnica ma praktyczne znaczenie: jelitówka u dwulatka może trwać zauważalnie dłużej niż ta sama choroba u rodzica, i nie jest to powód do niepokoju sam w sobie.
To nie jest grypa
Potoczna nazwa „grypa żołądkowa” jest myląca i warto to rozplątać, bo prowadzi do realnych pomyłek.
Grypa to choroba układu oddechowego wywołana wirusem influenzy. Jelitówka to wirusowe zapalenie żołądka i jelit wywołane zupełnie innymi wirusami – najczęściej norowirusem lub rotawirusem. Łączy je tylko to, że jedne i drugie krążą wyraźniej w chłodnej porze roku.
Konsekwencja jest prosta: szczepienie przeciw grypie nie chroni przed jelitówką, a lek na grypę nie pomoże na wymioty i biegunkę.
A czym różni się od zatrucia pokarmowego
Zatrucie pokarmowe bierze się ze zjedzenia czegoś zanieczyszczonego – bakteriami albo wirusami. Jelitówka najczęściej przenosi się z człowieka na człowieka, a nie z konkretnego posiłku. Norowirus bywa zresztą przyczyną obu: potrafi zanieczyścić żywność i wywołać zatrucie, a potem rozejść się po domu drogą kontaktową.
Objawy bywają nie do odróżnienia i postępowanie jest takie samo, więc w praktyce rozstrzyganie, co to było, rzadko cokolwiek zmienia.
Co jeść i pić
Najważniejsze jest picie, nie jedzenie. Pełne zasady nawadniania opisuje strona biegunki – tutaj to, co dotyczy jedzenia.
- Jedz wtedy, gdy poczujesz się na siłach – nie ma potrzeby głodzenia się na siłę ani zmuszania do posiłku.
- Unikaj potraw tłustych i ostrych.
- Nie pij soków owocowych ani napojów gazowanych – mogą nasilić biegunkę.
- Niemowlę karm piersią lub butelką jak dotychczas; przy wymiotach podawaj mniejsze porcje częściej.
- Mieszanki dla niemowlęcia nie rozcieńczaj bardziej niż zwykle.
- Niemowlętom karmionym mieszanką albo jedzącym pokarmy stałe podawaj małe ilości wody między posiłkami.
Przy objawach odwodnienia – ciemnym moczu o silnym zapachu albo rzadszym oddawaniu moczu – farmaceuta może polecić proszek do sporządzenia doustnego płynu nawadniającego. Warto po niego sięgnąć wcześniej u osób starszych, z osłabioną odpornością i z chorobami zwiększającymi ryzyko odwodnienia.
Jak długo się zaraża
Dłużej, niż trwają objawy – i to jest najczęściej pomijana część tej choroby.
Przy norowirusie wydalanie wirusa zaczyna się wraz z pojawieniem się objawów i może trwać jeszcze do 2 tygodni po powrocie do zdrowia. Przy rotawirusie okres zakaźności wynosi od 1 do 3 tygodni, a zakażenia bezobjawowe są częste.
Norowirus jest przy tym wyjątkowo zaraźliwy: do zakażenia może wystarczyć 10–100 cząstek wirusa. Wymioty tworzą aerozol o dużej zawartości wirusa, który osiada na powierzchniach. Rotawirus potrafi przetrwać na suchych powierzchniach nawet do dwóch miesięcy.
Co z tego wynika w praktyce
- Myj ręce wodą z mydłem – alkoholowe żele nie zabijają norowirusa.
- Ubrania i pościel zabrudzone kałem lub wymiocinami pierz osobno, w temperaturze 60°C.
- Czyść deski sedesowe, spłuczki, krany i klamki w łazience.
- Nie przygotowuj jedzenia dla innych i nie dziel się ręcznikami ani sztućcami.
- Do pracy, szkoły, przedszkola i żłobka wracaj dopiero po 2 dobach bez wymiotów i biegunki.
Czy można zachorować drugi raz
Tak, i to wielokrotnie. Odporność po zakażeniu norowirusem utrzymuje się prawdopodobnie tylko kilka miesięcy, jest swoista dla danego szczepu, a sam wirus jest zmienny genetycznie – dlatego zakażenie może powtarzać się przez całe życie, w każdym wieku.
Z rotawirusem jest podobnie: większość dzieci przechodzi pierwsze zakażenie do 5. roku życia, zwykle między 6. a 36. miesiącem, a kolejne zdarzają się później, rzadko mając ciężki przebieg.
Jakie leki
Uczciwa odpowiedź brzmi: nie ma leku przeciwwirusowego na jelitówkę. U osoby wcześniej zdrowej, poza uzupełnianiem płynów, nie jest potrzebna żadna inna terapia – choroba jest samoograniczająca się.
Co można stosować objawowo:
- Paracetamol przy złym samopoczuciu i gorączce; przed podaniem dziecku sprawdź ulotkę konkretnego preparatu.
- Doustne płyny nawadniające – uzupełniają nie tylko wodę, ale i elektrolity.
- Loperamid, jeśli trzeba zatrzymać biegunkę na kilka godzin. Ma jednak twarde ograniczenia i nie podaje się go dzieciom – polska charakterystyka dopuszcza go od 6. roku życia, a NHS odradza leki hamujące biegunkę u dzieci poniżej 12 lat.
Osobno warto wyjaśnić wątpliwość, która wraca przy każdej biegunce: nifuroksazyd ma zarejestrowane wskazanie w biegunkach pochodzenia bakteryjnego, a jelitówka jest zakażeniem wirusowym. Decyzję o jego użyciu zostaw lekarzowi albo farmaceucie, który zna okoliczności zachorowania.
Kiedy do lekarza
Pilnej porady wymaga sytuacja, gdy:
- wymioty uniemożliwiają utrzymanie płynów,
- objawy odwodnienia utrzymują się mimo doustnych płynów nawadniających,
- niepokoi cię stan niemowlęcia albo dziecko przestaje przyjmować pokarm z piersi lub butelki,
- dziecko poniżej 5 lat ma objawy odwodnienia, na przykład rzadziej moczy pieluchy,
- pojawia się krwista biegunka albo krwawienie z odbytu,
- biegunka trwa dłużej niż 7 dni albo wymioty dłużej niż 2 dni.
U dzieci rotawirus bywa groźny właśnie przez utratę płynów: powikłaniem mogą być drgawki wywołane zaburzeniami elektrolitowymi, a ciężkie odwodnienie nieskorygowane w porę prowadzi do wstrząsu. Większe ryzyko ciężkiego przebiegu mają dzieci z małą urodzeniową masą ciała poniżej 2500 g, dzieci mające w domu młodsze rodzeństwo poniżej 24 miesięcy oraz dzieci z ciężkimi niedoborami odporności.
Szczepienie przeciw rotawirusom
Rotawirus jest najczęstszą przyczyną ciężkiej biegunki u niemowląt i małych dzieci na świecie – i jedyną częścią jelitówki, której da się zapobiec szczepieniem.
W Unii Europejskiej od 2006 roku dopuszczone są dwie doustne szczepionki zawierające żywe, osłabione wirusy, przeznaczone do czynnego uodpornienia niemowląt. W Rejestrze Produktów Leczniczych figurują jako Rotarix i RotaTeq, obie z kategorią dostępności Rp, czyli na receptę.
O terminie i kwalifikacji decyduje lekarz prowadzący dziecko – szczepienie podaje się w pierwszych miesiącach życia i obowiązują tu sztywne okna wiekowe. Przeciw norowirusowi szczepionki nie ma.