Leki przeciwwirusowe na grypę typu A i B
Na grypę w Polsce zarejestrowane są trzy substancje. Każda działa na wirusy grypy typu A i B, każda jest też wydawana wyłącznie na receptę. Kolejność poniżej jest rejestracyjna, nie według skuteczności:
- zanamiwir – Relenza, proszek do inhalacji, od 5. roku życia,
- oseltamiwir – Tamiflu, Tamivil, Ebilfumin, Segosana i inne, kapsułki, tabletki i zawiesina, od noworodków urodzonych w terminie,
- baloksawir marboksylu – Xofluza, tabletki i granulat, od 3. tygodnia życia.
Wszystkie trzy mają dwa wskazania: leczenie grypy u osób z typowymi objawami, gdy wirus krąży w okolicy, oraz zapobieganie grypie po kontakcie z chorym. Charakterystyka oseltamiwiru zastrzega, że lek nie zastępuje szczepienia – o nim piszemy w artykule o szczepionce na grypę.
Kiedy lek na grypę ma sens
Charakterystyka oseltamiwiru podaje, że skuteczność wykazano, gdy leczenie zaczęło się w ciągu dwóch dni od pierwszych objawów. Baloksawir przyjmuje się jak najszybciej, w ciągu 48 godzin od objawów albo od kontaktu z chorym. W badaniach oseltamiwir skracał medianę czasu trwania choroby o około jeden dzień – z 5,2 do 4,2 dnia.
Leki przeciwwirusowe na grypę są lekami Rx, dlatego nie podajemy ich dawkowania. Charakterystyki wymagają, by o ich użyciu decydowały oficjalne zalecenia i wrażliwość krążących szczepów, a o konkretnym leku decyduje lekarz.
Amantadyna – dziś nie na grypę
Amantadyna pojawia się w zestawieniach leków na grypę, ale lek z nią, Amantix, ma w charakterystyce wskazania wyłącznie neurologiczne: objawy choroby Parkinsona i działania niepożądane neuroleptyków. Charakterystyka grupuje go wśród leków przeciwparkinsonowskich i mówi wprost, że podawanie amantadyny w zapobieganiu i leczeniu grypy typu A jest niewskazane ze względu na ryzyko przedawkowania.
Czy na wirusowe przeziębienie jest lek przeciwwirusowy
Nie. Żadna z substancji opisanych w tym artykule nie ma wskazania do leczenia przeziębienia. NHS radzi przy nim odpoczynek, dużo płynów i leczenie objawów: paracetamol albo ibuprofen na bóle i gorączkę, krople obkurczające śluzówkę nosa. Leków obkurczających nie podaje się dzieciom poniżej 6 lat.
Antybiotyki nie działają na infekcje wirusowe, takie jak przeziębienie i grypa – według NHS nie łagodzą objawów i nie przyspieszają powrotu do zdrowia. Szerzej piszemy o tym w artykule dlaczego antybiotyk nie działa na przeziębienie, a o tym, jak odróżnić antybiotyk od innych leków – w tekście czy to antybiotyk.
Neosine, Groprinosin i Eloprine – inozyna pranobeks
Te trzy marki zawierają tę samą substancję czynną: inozynę pranobeks. Charakterystyka zalicza ją do leków przeciwwirusowych do stosowania ogólnego, ale opisuje działanie inne niż przy oseltamiwirze czy acyklowirze. Inozyna pranobeks wykazuje działanie immunostymulujące i przeciwwirusowe, które wynika z pobudzenia odpowiedzi odpornościowej organizmu.
Opisane mechanizmy dotyczą m.in. dojrzewania limfocytów T, aktywności komórek NK i fagocytozy. W badaniach in vitro inozyna pranobeks hamuje replikację wirusa opryszczki typu I. Charakterystyka zastrzega, że udział części mechanizmów, w tym hamowania syntezy wirusowego RNA, wymaga dalszych badań.
Dwa wskazania bez recepty
Neosine, Groprinosin i Eloprine w tabletkach 500 mg mają w charakterystyce te same dwa wskazania:
- wspomagająco u osób o obniżonej odporności, w przypadku nawracających infekcji górnych dróg oddechowych,
- leczenie opryszczki warg i skóry twarzy wywołanej wirusem Herpes simplex.
Pierwsze wskazanie nie obejmuje pojedynczej infekcji u osoby z prawidłową odpornością. Leki różnią się substancjami pomocniczymi: tabletki Neosine zawierają skrobię pszeniczną z małą ilością glutenu, a Groprinosin i Eloprine – skrobię ziemniaczaną. Isoprinosine, wydawane na receptę, ma szerszą listę wskazań, m.in. zakażenia wirusem ospy wietrznej i półpaśca.
Leki przeciwwirusowe dla dzieci
U dzieci wiek, od którego wolno podać lek, jest zapisany w charakterystyce każdego preparatu i różni się nawet w obrębie jednej substancji:
- oseltamiwir – od noworodków urodzonych w terminie, zawiesina doustna jest postacią preferowaną u dzieci,
- baloksawir – od 3. tygodnia życia,
- zanamiwir – od 5. roku życia,
- Paxlovid – od 6. roku życia i co najmniej 20 kg masy ciała,
- inozyna pranobeks bez recepty – od ukończenia 1. roku życia, syropy z dawką według masy ciała,
- acyklowir w tabletkach bez recepty (Heviran Comfort) – wyłącznie od 18 lat.
Dawkę leku przeciwwirusowego na receptę u dziecka ustala lekarz według masy ciała. Przy gorączce i bólach w przebiegu grypy NHS radzi podać dziecku paracetamol albo ibuprofen, sprawdzając w ulotce, czy lek jest odpowiedni dla jego wieku – szczegóły w artykule paracetamol czy ibuprofen. Dzieciom poniżej 16 lat nie podaje się aspiryny.
Opryszczka, ospa wietrzna i półpasiec – acyklowir i walacyklowir
Acyklowir to analog nukleozydu, który hamuje namnażanie wirusów grupy herpes: opryszczki pospolitej typu 1 i 2 oraz wirusa ospy wietrznej i półpaśca. Jest jedynym lekiem przeciwwirusowym w tym artykule, który w części postaci kupisz w aptece bez recepty:
- kremy 5%, np. Zovirax Intensive – leczenie nawrotowej opryszczki warg i twarzy,
- tabletki 200 mg, np. Heviran Comfort – leczenie nawrotowej opryszczki warg, twarzy i zewnętrznych narządów płciowych u dorosłych,
- tabletki 400 mg, np. Heviran Comfort MAX – zapobieganie nawrotom opryszczki u dorosłych z prawidłową odpornością.
Tabletki bez recepty są tylko dla osób, u których zakażenie wirusem opryszczki rozpoznano już wcześniej. Pozostałe tabletki, np. Heviran 800 mg, są na receptę – ich charakterystyka obejmuje też ospę wietrzną, półpasiec i zapobieganie zakażeniom u osób z obniżoną odpornością.
Kiedy zacząć
Charakterystyka podkreśla, że w zakażeniach nawracających ważne jest rozpoczęcie leczenia w okresie zwiastunów – mrowienia, pieczenia, swędzenia – albo tuż po pierwszych zmianach. NHS dodaje, że kremy przeciwwirusowe nie zawsze działają, gdy pęcherzyki już się pojawią. Jeśli opryszczka nie goi się po 10 dniach, ulotka Zoviraxu każe zgłosić się do lekarza. Więcej w tekście o opryszczce.
Walacyklowir (Vaciclor) to ester acyklowiru, który organizm szybko przekształca w acyklowir. Jest wydawany na receptę, m.in. w półpaścu, opryszczce narządów płciowych i oka. Przy półpaścu charakterystyka każe zacząć leczenie jak najszybciej po rozpoznaniu.
COVID-19 – Paxlovid
Paxlovid łączy nirmatrelwir z rytonawirem. Nirmatrelwir hamuje proteazę wirusa SARS-CoV-2, bez której wirus nie może się namnażać, a rytonawir spowalnia rozkład nirmatrelwiru. Charakterystyka wskazuje lek u osób ze zwiększonym ryzykiem ciężkiego COVID-19, które nie wymagają tlenoterapii. Leczenie trzeba zacząć jak najszybciej, w ciągu 5 dni od objawów.
Paxlovid jest na receptę. Rytonawir hamuje enzym CYP3A, który rozkłada wiele innych leków, dlatego charakterystyka ostrzega przed ryzykiem ciężkich działań niepożądanych z powodu interakcji. O ochronie przed COVID-19 piszemy w artykule o szczepieniu na COVID.
Jak działają leki przeciwwirusowe
Według charakterystyk niemal każdy z opisanych leków hamuje enzym, którego konkretny wirus potrzebuje do namnażania – dlatego działa tylko na ten wirus. Wyjątkiem jest inozyna pranobeks, której działanie opisano jako pobudzanie odpowiedzi odpornościowej. Kolejność w tabeli jest rejestracyjna, nie według skuteczności.
| Substancja | Na co działa | Co hamuje | Kategoria |
|---|---|---|---|
| acyklowir | wirusy opryszczki, ospy i półpaśca | polimerazę DNA wirusa | OTC i Rp |
| inozyna pranobeks | wspomagająco, opryszczka warg | pobudza odpowiedź odpornościową | OTC i Rp |
| zanamiwir | grypa A i B | neuraminidazę | Rp |
| oseltamiwir | grypa A i B | neuraminidazę | Rp |
| walacyklowir | wirusy opryszczki, półpaśca, CMV | polimerazę DNA (jako acyklowir) | Rp |
| baloksawir | grypa A i B | endonukleazę polimerazy wirusa | Rp |
| nirmatrelwir z rytonawirem | SARS-CoV-2 | główną proteazę wirusa | Rp |
O tym, który lek na receptę i czy w ogóle, decyduje lekarz.
Przeciwwskazania i działania niepożądane
Każda substancja ma własny profil, dlatego przed użyciem trzeba przeczytać ulotkę konkretnego leku. Kilka faktów z charakterystyk:
- oseltamiwir – najczęściej nudności i wymioty, zwykle w pierwszej albo drugiej dobie, ustępujące samoistnie w 1–2 dni; po wprowadzeniu do obrotu opisywano drgawki i majaczenie, głównie u dzieci i młodzieży, przy czym udział leku jest nieznany, a podobne objawy zdarzały się u chorych na grypę, którzy go nie brali,
- zanamiwir – podawany wziewnie; niezbyt często wywołuje skurcz oskrzeli i duszność, a u osób z ciężką astmą charakterystyka wymaga dokładnej oceny ryzyka,
- inozyna pranobeks – przemijające zwiększenie stężenia kwasu moczowego, często także ból głowy, nudności, wymioty i zawroty głowy; możliwe są reakcje nadwrażliwości,
- acyklowir w kremie – nie stosuje się go bez porady lekarza lub farmaceuty u niemowląt poniżej 4 tygodni ani na dużych powierzchniach uszkodzonej skóry.
Kiedy z infekcją wirusową do lekarza
NHS radzi pilnie skontaktować się z lekarzem, gdy objawom grypy towarzyszy któraś z sytuacji:
- niepokój o objawy niemowlęcia albo dziecka,
- wiek 65 lat lub więcej,
- ciąża albo niedawny poród,
- choroba przewlekła, np. cukrzyca, choroba serca, płuc, wątroby albo nerek,
- osłabiona odporność, np. w trakcie chemioterapii,
- bardzo złe samopoczucie albo duszność,
- brak poprawy po 7 dniach.
Nagły ból w klatce piersiowej, ciężka duszność albo odkrztuszanie krwi to stan wymagający natychmiastowej pomocy. Przy lekach przeciwwirusowych na grypę liczy się czas: skuteczność oseltamiwiru wykazano przy leczeniu rozpoczętym w ciągu dwóch dni od pierwszych objawów.
