Bakterie i wirusy to dwa różne cele
Antybiotyki stosuje się w leczeniu i zapobieganiu zakażeniom bakteryjnym. Wobec zakażeń wirusowych, takich jak przeziębienie czy grypa, nie są skuteczne – podobnie jak wobec większości przypadków kaszlu.
Nie jest to kwestia siły preparatu ani jego doboru. Antybiotyk działa na mechanizmy, których wirus po prostu nie ma, więc „mocniejszy” antybiotyk nie zmienia w tej sytuacji niczego.
Skutek przyjęcia antybiotyku przy infekcji wirusowej jest zatem jednostronny: choroba trwa tyle, ile trwała, a pacjent dokłada do niej ryzyko działań niepożądanych. NHS wymienia wśród najczęstszych nudności, wymioty, wzdęcia z niestrawnością i biegunkę.
Nie zmienia tego również rozróżnienie, które pacjenci robią najczęściej: przeziębienie czy grypa. NHS wymienia obie choroby w tym samym zdaniu jako zakażenia, wobec których antybiotyki są nieskuteczne. Rozpoznanie ma więc znaczenie dla przebiegu i czasu trwania – opisujemy je na stronach przeziębienia i grypy – ale nie dla odpowiedzi na pytanie o antybiotyk.
Trzy powody, dla których antybiotyk przestał być rutyną
NHS formułuje je wprost jako uzasadnienie zmiany praktyki:
- wiele zakażeń wywołują wirusy, więc antybiotyk jest wobec nich nieskuteczny,
- antybiotyk często nie przyspiesza zdrowienia, a może wywołać działania niepożądane,
- im częściej stosuje się antybiotyki w błahych dolegliwościach, tym większe prawdopodobieństwo, że przestaną działać w poważnych.
Konsekwencją są trzy konkretne sytuacje, w których antybiotyk nie jest już podawany rutynowo: infekcje dolnych dróg oddechowych, zapalenie ucha u dzieci oraz ból gardła.
Dla pacjenta oznacza to, że wyjście z gabinetu bez recepty na antybiotyk nie jest oznaką zbagatelizowania problemu, tylko zgodne z obowiązującą praktyką.
Kiedy antybiotyk jest potrzebny
Kryteria są opisane i nie sprowadzają się do nasilenia objawów. Antybiotyk powinien zostać przepisany, gdy problem zdrowotny:
- nie jest poważny, ale prawdopodobnie nie ustąpi bez antybiotyku – jak trądzik,
- nie jest poważny, ale może zostać przeniesiony na inne osoby, jeśli nie zostanie szybko leczony – jak liszajec albo chlamydioza,
- należy do tych, przy których dane wskazują na istotne przyspieszenie powrotu do zdrowia – jak zakażenie nerek,
- niesie ryzyko poważniejszych powikłań – jak zapalenie tkanki łącznej albo zapalenie płuc.
Osobno traktowane są osoby bardziej narażone na skutki zakażenia. NHS wymienia tu między innymi osoby po 75. roku życia, noworodki poniżej 72 godzin życia z zakażeniem bakteryjnym lub podwyższonym ryzykiem jego rozwoju, osoby z niewydolnością serca, osoby przyjmujące insulinę w cukrzycy oraz osoby z osłabioną odpornością.
Antybiotyk podawany zapobiegawczo
Osobną sytuacją jest podanie antybiotyku nie po to, by leczyć zakażenie, ale żeby mu zapobiec. NHS nazywa to profilaktyką antybiotykową i wymienia trzy typowe okoliczności:
- przed zabiegiem operacyjnym obciążonym wysokim ryzykiem zakażenia,
- po ugryzieniu albo zranieniu, które może ulec zakażeniu,
- u osób, których stan zdrowia sam w sobie podnosi ryzyko zakażenia – na przykład po usunięciu śledziony albo w trakcie chemioterapii.
Warto o tym wiedzieć z jednego powodu: pacjent, który dostaje antybiotyk przed operacją, bywa przekonany, że „coś mu jest”, choć nie ma żadnego zakażenia. Profilaktyka to decyzja wyprzedzająca, a nie leczenie czegoś, czego nie widać.
Nie zmienia to reguły z poprzedniej sekcji: przy infekcji wirusowej antybiotyk nie działa ani leczniczo, ani zapobiegawczo.
Oporność: dlaczego to nie jest problem odległy
Nadużywanie antybiotyków w ostatnich latach sprawia, że stają się one mniej skuteczne, i doprowadziło do pojawienia się szczepów odpornych na wiele różnych antybiotyków. NHS wymienia wśród nich MRSA, Clostridium difficile oraz bakterie wywołujące wielolekooporną gruźlicę.
Takie zakażenia bywają poważne i trudne w leczeniu, a na świecie są rosnącą przyczyną niepełnosprawności i zgonów. Największą obawą pozostaje pojawienie się szczepów, których nie da się leczyć żadnym z istniejących antybiotyków.
Uczulenie na antybiotyk: kiedy nie czeka się do rana
Działania niepożądane antybiotyków są zwykle łagodne, ale osobną kategorią jest reakcja alergiczna. NHS zaznacza, że zdarza się ona szczególnie przy penicylinach i cefalosporynach, a w bardzo rzadkich przypadkach przybiera postać anafilaksji, czyli stanu nagłego.
Wezwij pomoc natychmiast, jeśli po przyjęciu antybiotyku pojawi się:
- wysypka, w tym skóra swędząca, zaczerwieniona, obrzęknięta, z pęcherzami albo złuszczająca się,
- świszczący oddech,
- ucisk w klatce piersiowej lub gardle,
- trudności z oddychaniem lub mówieniem,
- obrzęk ust, twarzy, warg, języka albo gardła.
To są objawy, przy których nie sprawdza się ulotki i nie czeka do rana.
Pominięta dawka i dawka podwójna
Dwie sytuacje, które zdarzają się każdemu, a rozwiązuje się je inaczej, niż podpowiada odruch.
Gdy dawka zostanie pominięta, odpowiedź jest w ulotce dołączonej do opakowania i to ona jest rozstrzygająca. W większości przypadków przyjmuje się pominiętą dawkę od razu po przypomnieniu sobie i kontynuuje kurację normalnie. Jeżeli jednak zbliża się już pora kolejnej dawki, pominiętą się opuszcza i wraca do zwykłego rytmu. Czego nie wolno: przyjmować dawki podwójnej, żeby nadrobić zaległość.
Gdy dawka zostanie przyjęta podwójnie, ryzyko rośnie wraz z tym, jak blisko siebie znalazły się obie. Jedna dodatkowa dawka prawdopodobnie nie spowoduje poważnej szkody, ale zwiększa szansę na działania niepożądane – ból brzucha, biegunkę, nudności i wymioty. Jeżeli dodatkowych dawek było więcej niż jedna albo objawy są nasilone, należy skontaktować się z lekarzem.
Antybiotyk to lek na receptę
Ocena, czy zakażenie jest bakteryjne i czy wymaga antybiotyku, należy do lekarza. Pacjent nie dobiera antybiotyku samodzielnie, nie ustala długości kuracji i nie przyjmuje preparatu przepisanego komuś innemu – NHS zaznacza osobno, żeby nigdy nie „pożyczać” antybiotyku od rodziny lub znajomych.
Jeśli dawka zostanie pominięta, odpowiedź na pytanie, co zrobić, jest w ulotce dołączonej do opakowania. W razie wątpliwości rozstrzyga ją farmaceuta lub lekarz, a nie podwójna dawka przy kolejnym przyjęciu.
