Leki przeciwbólowe do stosowania na skórę

Żel albo plaster przeciwbólowy działa tam, gdzie się go nałoży: na stłuczone kolano, skręconą kostkę, nadwyrężony mięsień. Potocznie mówi się o maści przeciwbólowej, ale w rejestrze te leki mają postać żelu albo plastra leczniczego. Wszystkie opisywane tu leki bez recepty zawierają tę samą substancję – diklofenak, niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ). Różnią się stężeniem, solą, podłożem i postacią, a od tego zależy, jak często się je nakłada i jak długo wolno ich używać.

Ta strona zestawia żele i plastry z diklofenakiem na podstawie ich charakterystyk i ulotek. Leki przeciwbólowe do połykania – paracetamol, ibuprofen, naproksen i kwas acetylosalicylowy – opisujemy osobno, na stronie leków przeciwbólowych.

Dlaczego w zestawieniu jest sam diklofenak

W Rejestrze Produktów Leczniczych żele i plastry z diklofenakiem mają w zdecydowanej większości kategorię bez recepty. Na receptę wydawany jest między innymi żel 3%, opisany na stronie diklofenaku. Bez recepty rejestr notuje też żele z ibuprofenem, naproksenem czy etofenamatem, ale w serwisie ich jeszcze nie opisujemy.

Inaczej jest z ketoprofenem. Wszystkie żele i aerozole na skórę z tą substancją, np. Fastum, są w rejestrze lekami na receptę. Charakterystyka Fastum wymienia wśród przeciwwskazań słońce – także przy zachmurzonym niebie – i solarium w trakcie leczenia oraz przez 2 tygodnie po jego zakończeniu. O takim żelu decyduje lekarz.

Na co pomagają

Charakterystyki opisują leczenie miejscowe i objawowe: lek łagodzi ból, stan zapalny i obrzęk w miejscu, na które się go nakłada. Zakres wskazań różni się jednak między produktami wyraźniej, niż sugerują opakowania:

• szeroki – Voltaren, Olfen żel, Diclac Lipogel i Adarostin: urazy ścięgien, więzadeł, mięśni i stawów, ból pleców albo ostry ból mięśni, zapalenie ścięgien i łokieć tenisisty, a u dorosłych także łagodna choroba zwyrodnieniowa stawów,
• ból urazowy i reumatyczny – plaster Dolofest, w obrębie stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł,
• wąski, wyłącznie po urazie – żel DicloMAX Mobilat przy skręceniach, ostrych nadwerężeniach i stłuczeniach po tępym urazie oraz plaster DoloMobilat patch przy takich urazach rąk i nóg.

Przy Olfen żelu ulotka zastrzega, że chorobę zwyrodnieniową stawów i reumatyzm tkanek miękkich leczy się nim dopiero po konsultacji z lekarzem. Ból mięśni bez wyraźnego urazu opisujemy na stronie o bólu mięśni.

Czym różnią się żele

Stężenie: 1% i 2%

Żele dzielą się na dwie moce. W żelach „1%” gram zawiera ilość diklofenaku odpowiadającą 10 mg diklofenaku sodowego i nakłada się je 3–4 razy na dobę. W żelach „2%” – odpowiednik 20 mg – wystarczają 2 razy na dobę, rano i wieczorem. Charakterystyka Voltarenu MAX podaje, że działa on przeciwbólowo do 12 godzin.

Wyższe stężenie oznacza więc przede wszystkim rzadsze smarowanie. Charakterystyka Voltarenu MAX podaje, że stosowany 2 razy na dobę daje we krwi stężenie równoważne żelowi 1,16% nakładanemu 4 razy na dobę. Wskazania, przeciwwskazania i limity czasu obu żeli Voltaren są takie same.

Sól: sodowa, dietyloamoniowa, epolaminy

Diklofenak występuje w lekach jako sól, a nazwa soli zmienia liczbę na opakowaniu, nie ilość leku. 11,6 mg diklofenaku dietyloamoniowego odpowiada 10 mg soli sodowej, a 180 mg diklofenaku epolaminy w plastrze Dolofest – 140 mg soli sodowej. Dlatego „11,6 mg/g” i „10 mg/g” to w praktyce ta sama moc.

Charakterystyka Dolofestu podaje, że sól epolaminy powstała, by ułatwić wchłanianie i zwiększyć stężenie leku w miejscu objętym chorobą. Opisywane przez nas dokumenty nie porównują jednak skuteczności poszczególnych soli między sobą.

Podłoże: emulgel, lipogel, hydrożel

Człony nazw w rodzaju „emulgel”, „lipogel” czy „hydrożel” odnoszą się do podłoża – substancją czynną jest wciąż diklofenak. Diclac Lipogel ma strukturę liposomalną, która według charakterystyki ułatwia wchłanianie diklofenaku przez skórę. W Voltarenie MAX alkohol oleinowy zwiększał w badaniu in vitro przenikanie leku około trzykrotnie w porównaniu z Voltarenem Emulgel 1%.

Dla czytelnika podłoże ma znaczenie głównie przez substancje pomocnicze. Glikol propylenowy może podrażniać skórę, kompozycje zapachowe zawierają alergeny, a Adarostin i plaster Dolofest – parabeny. Charakterystyka Diclac Lipogelu ostrzega też przed paleniem tytoniu i płomieniem, bo lek osadzony na tkaninach jest potencjalnie łatwopalny.

Porównanie żeli i plastrów

Przy żelach 1% i Voltarenie MAX brak poprawy po 7 dniach jest sygnałem do kontaktu z lekarzem, przy DicloMAX Mobilat – już po 3–5 dniach. Chorobę zwyrodnieniową stawów przy Olfen żelu leczy się od początku pod kontrolą lekarza. U młodzieży większość dokumentów wyznacza próg 7 dni.

Żel czy plaster

Plaster zawiera odmierzoną dawkę i działa w jednym miejscu. Nakleja się go na najbardziej bolesne miejsce i nie przecina. Przy DoloMobilat patch limit to 2 plastry na dobę, więc nawet przy kilku urazach w danym czasie leczy się tylko jedno miejsce. Z plastrem nie wchodzi się pod prysznic ani do wanny.

Żel łatwiej rozprowadzić na większej powierzchni: 2–4 g, czyli porcja od wielkości wiśni do orzecha włoskiego, pokrywa około 400–800 cm² skóry. Po nałożeniu myje się ręce, chyba że to one są leczone. Żel wolno przykryć bandażem przepuszczającym powietrze, ale nie szczelnym opatrunkiem – 10 godzin okluzji zwiększało wchłanianie diklofenaku trzykrotnie.

Ile leku trafia do krwi

Niewiele, ale nie zero. Według charakterystyk z żelu wchłania się około 6% dawki, a stężenie we krwi jest około 100 razy mniejsze niż po tabletce. Przy Dolofeście łączna ekspozycja wynosi mniej niż 1% tej po dobowej dawce doustnej, a przy DoloMobilat patch 2–10%. Charakterystyki zastrzegają, że przy dużych powierzchniach i długim stosowaniu działań ogólnoustrojowych nie można wykluczyć.

Słońce i fotouczulenie

Reakcja skóry na światło po diklofenaku jest rzadka – charakterystyki wymieniają ją jako działanie niepożądane bardzo rzadkie. Zalecenia wobec słońca różnią się jednak między produktami:

• Voltaren Sport i MAX – ulotki nie zawierają zakazu słońca,
• Diclac Lipogel – ostrożność przy opalaniu na słońcu i w solarium,
• Olfen żel – unikać słońca, w tym solarium, w czasie leczenia,
• Adarostin – leczonych miejsc nie wystawiać na promienie słoneczne,
• DicloMAX Mobilat – bez słońca i solarium w trakcie leczenia i przez 2 tygodnie po nim,
• Dolofest – bez słońca i solarium przez co najmniej dobę po zdjęciu plastra,
• DoloMobilat patch – bez słońca i solarium po zdjęciu plastra; dokumenty nie podają, jak długo.

Nadwrażliwość na światło ulotki opisują jako oparzenie słoneczne ze świądem, obrzękiem i pęcherzami. Przy każdej wysypce po nałożeniu żelu albo naklejeniu plastra lek się odstawia. Postępowanie przy samym oparzeniu opisujemy na stronie o oparzeniu słonecznym.

Tylko na zdrową skórę

Wszystkie żele i plastry nakłada się wyłącznie na nieuszkodzoną skórę. Przy DicloMAX Mobilat, Dolofeście i DoloMobilat patch otwarte rany, zakażenia, wyprysk czy oparzenia skóry są wprost przeciwwskazaniem. Pozostałe dokumenty formułują to jako zakaz albo szczególną ostrożność. Lek nie może trafić do oczu, ust ani na błony śluzowe.

Przeciwwskazaniem wspólnym dla całej grupy jest reakcja na kwas acetylosalicylowy lub inny NLPZ w przeszłości, np. napad astmy, pokrzywka albo ostry nieżyt nosa. Osoby z astmą, katarem siennym albo polipami nosa częściej reagują w ten sposób – dokumenty Olfenu i DicloMAX Mobilat dopuszczają u nich lek tylko pod bezpośrednim nadzorem medycznym.

Łączenie z tabletkami przeciwbólowymi

Charakterystyki żeli oceniają prawdopodobieństwo interakcji jako niewielkie, bo do krwi dociera mało diklofenaku. Nie znaczy to, że żel i tabletka to dwie niezależne sprawy. Dokumenty poszczególnych leków mówią o łączeniu z innymi NLPZ różnie:

• Dolofest i DoloMobilat patch – nie łączy się ich z innymi lekami z diklofenakiem ani z innymi NLPZ, doustnymi ani stosowanymi na skórę,
• Dolofest – ulotka ostrzega, że połączenie z innym diklofenakiem zwiększa ryzyko reakcji skórnych, także po słońcu,
• Adarostin – charakterystyka podaje, że jednoczesne stosowanie z innymi NLPZ może zwiększać częstość działań niepożądanych.

Tabletki z ibuprofenem, naproksenem czy diklofenakiem to też NLPZ. Jeśli ból wymaga jednocześnie tabletki i żelu, warto zapytać farmaceutę, a zasady łączenia leków doustnych opisujemy przy lekach przeciwbólowych.

Ciąża i karmienie piersią

W tej sprawie dokumenty są zgodne. W ostatnich 3 miesiącach ciąży każdy z opisywanych żeli i plastrów jest przeciwwskazany – inhibitory syntezy prostaglandyn mogą wtedy działać toksycznie na serce, płuca i nerki płodu oraz wydłużać krwawienie u matki i dziecka. Charakterystyki podkreślają brak albo niedostatek danych o stosowaniu tych leków w ciąży.

W pierwszych 6 miesiącach ciąży charakterystyki nie zalecają ich, chyba że jest to konieczne, a ulotki dopuszczają je na zalecenie lekarza. Charakterystyka Diclac Lipogelu w ogóle nie zaleca go w ciąży. W czasie karmienia piersią lek stosuje się tylko po konsultacji z lekarzem i nigdy na piersi.

Kiedy do lekarza

Żel albo plaster łagodzi objaw, nie usuwa przyczyny bólu. Charakterystyki i ulotki wskazują, kiedy leczenie na własną rękę trzeba zakończyć:

• brak poprawy po 7 dniach albo nasilenie bólu i obrzęku – przy DicloMAX Mobilat po 3–5 dniach,
• leczenie dłuższe niż limit z ulotki, a u młodzieży dłuższe niż 7 dni,
• silnie zaczerwienione, obrzęknięte lub przegrzane stawy albo ból pleców promieniujący do nóg z drętwieniem czy mrowieniem – wymienia je ulotka Olfen żelu,
• wysypka z pęcherzykami albo pokrzywka po nałożeniu leku,
• obrzęk twarzy, ust lub gardła, świszczący oddech albo ucisk w klatce piersiowej – to sytuacja wymagająca natychmiastowej pomocy,
• połknięcie żelu, zwłaszcza przez dziecko.