Czym są sterydy w lekach
Słowo „steryd” na ulotce, w gabinecie czy w aptece oznacza prawie zawsze kortykosteroid, a potoczne „leki sterydowe” to właśnie leki z tej grupy. NHS opisuje sterydy jako sztuczne odpowiedniki hormonów, które organizm wytwarza sam w nadnerczach – gruczołach leżących na nerkach. W dawkach wyższych niż naturalny poziom hormonu wyciszają stan zapalny i działają immunosupresyjnie, czyli hamują układ odpornościowy, który atakuje własne tkanki.
Leki z tej grupy to glikokortykosteroidy: hydrokortyzon, prednizon, deksametazon, betametazon, budezonid, mometazon czy flutykazon. Charakterystyka prednizonu opisuje go jako syntetyczną pochodną kortyzolu, która hamuje rozwój objawów zapalenia, nie wpływając na jego przyczynę. Steryd gasi więc odczyn zapalny, ale nie leczy zakażenia ani alergii u źródła.
Sterydy anaboliczne to coś innego. Według NHS są to leki naśladujące działanie męskich hormonów, takich jak testosteron, o wąskim zastosowaniu medycznym – i nie są tym samym co kortykosteroidy. Tej grupy artykuł nie dotyczy.
Do czego stosuje się sterydy
Lista chorób, przy których lekarze sięgają po kortykosteroidy, jest długa. NHS wymienia między innymi:
- astmę,
- alergie, w tym katar sienny,
- zapalenie spojówek,
- wyprysk (egzemę),
- hemoroidy,
- reumatoidalne zapalenie stawów,
- chorobę Crohna,
- nowotwory.
Charakterystyki konkretnych leków dodają kolejne wskazania. Budezonid w nebulizacji (Nebbud) jest wskazany u niemowląt i dzieci z pseudokrupem, czyli ostrym zapaleniem krtani. Deksametazon w tabletkach ma wśród wskazań krup, zaostrzenie astmy i zapobieganie wymiotom wywołanym przez chemioterapię. Betametazon w zastrzykach (Diprophos) – między innymi reumatoidalne zapalenie stawów, zapalenie kaletki i lumbago.
Czy to steryd? Leki, o które pyta się najczęściej
O tym, czy lek jest sterydem, nie decyduje choroba, na którą się go stosuje. Przy astmie lekarz może przepisać i steryd wziewny, i lek rozszerzający oskrzela, a przy alergii – steryd do nosa albo lek przeciwhistaminowy. Rozstrzyga substancja czynna i jej grupa farmakoterapeutyczna z kodem ATC w punkcie 5.1 charakterystyki produktu leczniczego.
| Lek | Substancja czynna | Czy to kortykosteroid (wg ChPL) | Kategoria |
|---|---|---|---|
| Arechin | chlorochina | nie – lek przeciwmalaryczny (P01BA01) | Rp |
| Berodual | fenoterol + bromek ipratropiowy | nie – lek rozszerzający oskrzela (R03AL01) | Rp |
| Budixon Neb, Nebbud | budezonid | tak – glikokortykosteroid wziewny (R03BA02) | Rp |
| Delortan | desloratadyna | nie – lek przeciwhistaminowy (R06AX27) | Rp |
| Diprophos | betametazon | tak – kortykosteroid ogólnoustrojowy (H02AB01) | Rp |
| Metmin, Pronasal, Nasonex | mometazon | tak – kortykosteroid do nosa (R01AD09) | Rp |
| Methotrexat-Ebewe | metotreksat | nie – antymetabolit (L01BA01) | Rp |
| Mucosolvan inhalacje | ambroksol | nie – lek mukolityczny (R05CB06) | Rp |
| Oxodil Combo | budezonid + formoterol | tak – zawiera steryd wziewny (R03AK07) | Rp |
| Oxodil PPH, Zafiron | formoterol | nie – lek rozszerzający oskrzela (R03AC13) | Rp |
| Salazopyrin EN | sulfasalazyna | nie – pochodna kwasu aminosalicylowego (A07EC01) | Rp |
| Singulair, Milukante, Asmenol | montelukast | nie – antagonista receptora leukotrienowego (R03DC03) | Rp |
| Thyrozol | tiamazol | nie – lek przeciwtarczycowy (H03BB02) | Rp |
| Ventolin | salbutamol | nie – lek rozszerzający oskrzela (R03AC02) | Rp |
Kolejność w tabeli jest alfabetyczna. W charakterystykach kortykosteroidy do stosowania ogólnego mają kody z grupy H02, a te na skórę – z grupy D07. Przy lekach do nosa i wziewnych przynależność do kortykosteroidów podaje sam opis grupy farmakoterapeutycznej.
Ambroksol, desloratadyna i inne leki przeciwhistaminowe sterydami nie są, choć stosuje się je przy tych samych dolegliwościach. Ektoina i ashwagandha nie figurują w Rejestrze Produktów Leczniczych jako substancje czynne żadnego leku, więc nie mają charakterystyki ani kodu ATC.
Rodzaje sterydów i które są bez recepty
W Rejestrze Produktów Leczniczych, według stanu z 25 września 2026 roku, kategorię OTC ma 23 pozycje z kortykosteroidem. Wszystkie to postacie miejscowe: kremy, maści, aerozol na skórę, czopki i aerozole do nosa.
Na skórę
Bez recepty dostępne są kremy i maści z hydrokortyzonem w stężeniu 0,5% i 1% oraz preparaty łączone, na przykład na hemoroidy. Charakterystyka Hydrocortisonum Aflofarm zalicza hydrokortyzon do kortykosteroidów o słabym działaniu i wymienia wśród wskazań między innymi atopowe zapalenie skóry, wyprysk, oparzenia słoneczne i odczyny po ukąszeniach owadów. Inne kortykosteroidy na skórę, na przykład mometazon w Elocomie czy metyloprednizolon w Advantanie, mają w rejestrze kategorię Rp.
Do nosa
Mometazon w aerozolu do nosa ma kilka wersji OTC, flutykazon – jedną. Momester Nasal i OtriAllergy Control są wskazane wyłącznie u dorosłych w objawowym leczeniu alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa. Według charakterystyki Momestera Nasal brak poprawy po 7 dniach wymaga kontaktu z lekarzem, a bez konsultacji nie stosuje się go dłużej niż 3 miesiące. Ten sam mometazon w Metminie czy Pronasalu jest wydawany na receptę.
Wziewne, doustne i w zastrzykach
Sterydy wziewne (budezonid, flutykazon w połączeniach), tabletki (prednizon, deksametazon) i zastrzyki (betametazon) mają wyłącznie kategorię Rp. O wyborze leku, dawce i czasie leczenia decyduje lekarz, dlatego nie podajemy tu schematów dawkowania. Różnicę między kategoriami OTC i Rp wyjaśnia artykuł o tym, czym są leki OTC.
Skutki uboczne sterydów
NHS podkreśla, że przy krótkim leczeniu lub małej dawce sterydy często nie dają działań niepożądanych, a te, które wystąpią, zwykle mijają po zakończeniu leczenia. Ryzyko zależy od rodzaju sterydu, dawki i czasu stosowania.
Sterydy w tabletkach i zastrzykach
Przy dużych dawkach lub długim leczeniu NHS wymienia poważniejsze działania niepożądane:
- spowolnienie wzrostu u dzieci i nastolatków,
- osteoporozę,
- częstsze zakażenia,
- zmiany nastroju, w tym depresję i lęk,
- zespół Cushinga, czyli nadmiar kortyzolu w organizmie,
- wysoki poziom cukru lub cukrzycę,
- nadciśnienie,
- jaskrę i zaćmę.
Charakterystyka prednizonu dodaje między innymi wzrost masy ciała, zwiększone łaknienie, zatrzymanie płynów, trądzik, rozstępy, zaburzone gojenie ran, osłabienie i zanik mięśni oraz wrzód trawienny.
Sterydy wziewne i do nosa
Przy budezonidzie w nebulizacji często występuje kandydoza jamy ustnej i gardła, kaszel i podrażnienie gardła, a wśród działań niepożądanych wymieniona jest też chrypka. Ryzyko pleśniawek zmniejsza płukanie ust wodą po każdej inhalacji. Po aerozolu z mometazonem w badaniach częściej niż po placebo występowało krwawienie z nosa, zwykle niewielkie i ustępujące samoistnie. Działania ogólnoustrojowe są możliwe, szczególnie przy dużych dawkach stosowanych długo.
Sterydy na skórę
Kortykosteroid wchłania się przez skórę. Na twarzy, w pachach i pachwinach rośnie ryzyko zaniku skóry i poszerzonych naczynek, nawet po krótkim stosowaniu – dlatego hydrokortyzonu na twarz nie stosuje się dłużej niż 3 dni.
Czego nie wolno przy sterydach
Charakterystyki i NHS wskazują kilka sytuacji, w których trzeba uważać:
- zakażona skóra – zakażenia bakteryjne, wirusowe i grzybicze, trądzik oraz otwarte rany są przeciwwskazaniem dla hydrokortyzonu w kremie,
- alkohol i leki przeciwzapalne – razem ze sterydem doustnym zwiększają ryzyko owrzodzenia i krwawienia z przewodu pokarmowego,
- szczepionki żywe – w czasie leczenia prednizolonem nie są odpowiednie, bo steryd osłabia odporność; szczepionki nieżywe można przyjąć,
- kontakt z ospą, półpaścem lub odrą – należy od razu powiedzieć o nim lekarzowi,
- cukrzyca – steryd podnosi poziom glukozy i może wymagać zmiany dawki leków przeciwcukrzycowych.
Prednizon może też maskować objawy zakażenia, a NHS radzi zgłaszać lekarzowi każde zakażenie, które pojawi się w trakcie leczenia.
Dlaczego sterydów nie odstawia się nagle
Przy leczeniu sterydem nadnercza mogą wytwarzać mniej własnego kortyzolu – NHS nazywa to niewydolnością nadnerczy i wskazuje, że ryzyko rośnie przy dużych dawkach stosowanych długo. Charakterystyka prednizonu ostrzega, że nagłe zaprzestanie leczenia może spowodować niewydolność kory nadnerczy, dlatego dawkę zmniejsza się stopniowo. Schemat zależy od choroby, czasu leczenia, dawki i reakcji pacjenta – ustala go lekarz.
NHS wskazuje, że stopniowego odstawiania zwykle wymaga leczenie dłuższe niż 3 tygodnie albo duża dawka. Nagłe odstawienie niektórych sterydów może wywołać między innymi silne zmęczenie, nudności i wymioty, zawroty głowy, utratę apetytu i masy ciała oraz bóle stawów. Wrócić mogą też objawy choroby, na którą steryd był przyjmowany.
Czy sterydy są bezpieczne
Odpowiedź zależy od dawki i czasu leczenia. Według NHS krótkie leczenie albo mała dawka często nie wywołują działań niepożądanych, a ryzyko poważniejszych skutków rośnie przy dużych dawkach i długim stosowaniu. Dlatego charakterystyka prednizonu każe stosować najmniejszą skuteczną dawkę, a NHS zaznacza, że lekarz może zmniejszyć dawkę albo dołączyć leki chroniące kości lub żołądek.
Przy sterydach bez recepty bezpieczeństwo zależy głównie od przestrzegania granic z ulotki: czasu stosowania, miejsca podania i wieku. Gdzie szukać tych granic, opisujemy w artykule o charakterystyce produktu leczniczego.
