Inhibitory pompy protonowej (IPP) zmniejszają ilość kwasu solnego, który wytwarza żołądek. Blokują pompę protonową w komórkach okładzinowych błony śluzowej żołądka, czyli ostatni etap produkcji kwasu. W Polsce część z nich jest dostępna bez recepty, w małych dawkach i z jednym wskazaniem: objawami refluksu u dorosłych.
Ta strona zestawia dwie substancje z tej grupy, które opisujemy w serwisie – omeprazol i pantoprazol – i odróżnia je od innych leków na zgagę. Czym jest sam objaw i co pomaga bez leków, opisuje strona zgagi. Leczenie prowadzone przez lekarza, także dłuższe niż pozwala lek bez recepty, opisujemy przy refluksie.
Co jest dostępne bez recepty
W Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię dostępności bez recepty mają:
- omeprazol – kapsułki dojelitowe 10 mg i 20 mg,
- pantoprazol – tabletki dojelitowe 20 mg,
- ezomeprazol – tabletki i kapsułki 20 mg,
- lanzoprazol – kapsułki 15 mg.
Ezomeprazolu i lanzoprazolu nie opisujemy jeszcze osobno. Wszystkie preparaty bez recepty, które omawiamy, mają to samo wskazanie: krótkotrwałe leczenie objawów refluksu żołądkowo-przełykowego u dorosłych, takich jak zgaga i zarzucanie kwaśnej treści żołądkowej do przełyku. Te same substancje w innych preparatach, także w wyższych dawkach i na szersze wskazania, są wydawane na receptę.
Trzy sposoby na kwas: IPP, antagoniści H2 i leki zobojętniające
Na aptecznej półce obok IPP stoją jeszcze dwie grupy leków na zgagę. Różnią się tym, w którym miejscu działają, a od tego zależy, jak szybko przynoszą ulgę.
Leki zobojętniające
Preparat taki jak Rennie neutralizuje kwas już obecny w żołądku. Ulga przychodzi szybko, ale lek nie zmniejsza wydzielania kwasu, więc to rozwiązanie doraźne. Według charakterystyki Rennie samoleczenie nie powinno trwać dłużej niż 14 dni, a brak poprawy po 7 dniach jest powodem wizyty u lekarza.
Antagoniści receptora H2
Famotydyna, obecna bez recepty m.in. w Famifluxie, hamuje wydzielanie kwasu innym mechanizmem niż IPP – blokuje receptory histaminowe H2. Charakterystyka Famifluxu opisuje go jako lek do doraźnego leczenia dolegliwości dyspeptycznych. Działanie jednej dawki utrzymuje się 10–12 godzin, a bez lekarza lek stosuje się najwyżej 2 tygodnie.
Inhibitory pompy protonowej
IPP również zmniejszają wydzielanie kwasu, ale nie działają od pierwszej dawki. Charakterystyki omeprazolu bez recepty podają, że złagodzenie objawów może wymagać przyjmowania leku przez 2–3 kolejne dni, a według charakterystyki Helicid Control maksymalne hamowanie wydzielania kwasu omeprazol osiąga po 4 dniach leczenia.
| Leki zobojętniające | Famotydyna | Omeprazol, pantoprazol | |
|---|---|---|---|
| Jak działają | zobojętniają kwas obecny w żołądku | hamują wydzielanie kwasu przez receptor H2 | hamują pompę protonową |
| Przykład | Rennie | Famiflux | Helicid Control, Controloc Control |
| Kiedy pomagają | szybko, doraźnie | doraźnie, dawka działa 10–12 godzin | po 2–3 dniach przyjmowania dzień po dniu |
| Najdłużej bez lekarza | 14 dni | 2 tygodnie | 14 dni albo 4 tygodnie, zależnie od substancji |
Omeprazol i pantoprazol – porównanie
Obie substancje mają bez recepty to samo wskazanie, ale ich charakterystyki różnią się w kilku praktycznych punktach. Zestawienie opiera się na dokumentach czterech preparatów, które opisujemy: trzech z omeprazolem i jednego z pantoprazolem.
| Omeprazol | Pantoprazol | |
|---|---|---|
| Postać | kapsułki dojelitowe 10 mg albo 20 mg | tabletki dojelitowe 20 mg |
| Dawka dobowa | 20 mg raz na dobę | 20 mg raz na dobę, nie więcej |
| Pora | rano | przed posiłkiem, o tej samej porze |
| Pierwsza poprawa | może wymagać 2–3 dni | ulga po około dobie, może wymagać 2–3 dni |
| Najdłużej bez lekarza | 14 dni | 4 tygodnie, lekarz po 2 tygodniach bez poprawy |
| Wyróżnione interakcje | klopidogrel i atazanawir niezalecane | atazanawir przeciwwskazany, warfaryna z kontrolą INR |
| Ciąża | charakterystyki dopuszczają | ulotka Controloc Control: nie stosować |
Przy obu substancjach po całkowitym ustąpieniu objawów leczenie się kończy, a żadnej nie przyjmuje się zapobiegawczo. Obie są w postaciach dojelitowych, które połyka się w całości – kapsułek i tabletek nie wolno żuć. Przy omeprazolu otoczka chroni substancję przed rozkładem przez kwas żołądkowy.
Omeprazol 10 mg czy 20 mg
W trzech preparatach z omeprazolem, które opisujemy, dawka dobowa jest ta sama – 20 mg. Różni się tylko to, ile kapsułek się na nią składa:
- Polprazol Max i Relumo – kapsułka 20 mg, czyli jedna kapsułka raz na dobę,
- Helicid Control – kapsułka 10 mg, więc ulotka zaleca dwie kapsułki raz na dobę.
Ma to znaczenie przy wyborze opakowania. Czternaście kapsułek Polprazolu Max albo Relumo to pełny, dwutygodniowy kurs, a czternaście kapsułek Helicid Control – tylko jego połowa. Pełny kurs Helicidu to opakowanie 28 kapsułek. Jedna kapsułka Helicid Control to połowa zalecanej dawki, a nie jej łagodniejsza wersja do wyboru.
Pantoprazol bez recepty występuje wyłącznie w tabletkach 20 mg. Opisywany przez nas Controloc Control jest pakowany po 7 lub 14 tabletek i ma pozwolenie unijne, a nie krajowe – jego charakterystykę i ulotkę publikuje Europejska Agencja Leków.
To nie jest lek doraźny ani zapobiegawczy
To najczęstsze nieporozumienie przy tej grupie. IPP przyjęty w trakcie pieczenia w klatce piersiowej nie wygasi go po kilku minutach. Poprawa przychodzi przy przyjmowaniu leku dzień po dniu: charakterystyka Controloc Control mówi o uldze po około dobie, a o całkowitym ustąpieniu zgagi – po nawet 7 dniach.
Charakterystyki obu substancji zastrzegają też, że leku nie przyjmuje się zapobiegawczo, na przykład przed ciężkim posiłkiem. Do szybkiej ulgi służą leki zobojętniające. IPP to krótki, kilkunastodniowy kurs leczenia objawów, które już występują, a nie tabletka „na wszelki wypadek”.
Jak długo bez lekarza
Tu substancje się różnią i zasad z jednej ulotki nie przenosi się na drugą:
- omeprazol – 20 mg raz na dobę przez 14 dni; u większości pacjentów zgaga ustępuje całkowicie w ciągu 7 dni, a dłużej niż 14 dni bez konsultacji z lekarzem leku się nie przyjmuje,
- pantoprazol – jeśli po pełnych 2 tygodniach objawy nie ustąpią albo się nasilą, trzeba skonsultować się z lekarzem, a bez tej konsultacji leczenie nie trwa dłużej niż 4 tygodnie.
Dokumenty obu substancji wskazują też inny próg: leczenie zgagi lub niestrawności w sposób ciągły przez 4 tygodnie lub dłużej jest powodem rozmowy z lekarzem – niezależnie od tego, jakimi lekami.
Dlaczego tylko krótko
Ulotka Controloc Control ostrzega, że dłuższe stosowanie może wiązać się z niedoborem witaminy B12, złamaniami kości oraz zmniejszeniem stężenia magnezu we krwi. Charakterystyka Polprazolu Max opisuje hipomagnezemię przy leczeniu trwającym co najmniej trzy miesiące. Jej objawy – zmęczenie, tężyczka, zawroty głowy, zaburzenia rytmu serca – mogą rozpocząć się niepostrzeżenie.
Kiedy nie leczyć się samemu
IPP skutecznie tłumi objawy i właśnie dlatego bywa ryzykowny. Charakterystyki omeprazolu i pantoprazolu każą przy niepokojących objawach wykluczyć zmiany nowotworowe, ponieważ lek może złagodzić objawy i opóźnić rozpoznanie. Najpierw lekarz, a nie lek z apteki, gdy występują m.in.:
- niezamierzona utrata masy ciała,
- trudności w połykaniu albo ból przy przełykaniu,
- nawracające wymioty,
- wymioty z krwią (mogą przypominać fusy od kawy) albo czarne, smoliste stolce,
- bladość i osłabienie, które mogą oznaczać niedokrwistość – ten objaw wymienia ulotka Controloc Control,
- wiek powyżej 55 lat i nowe objawy albo niedawna zmiana ich charakteru.
Z lekarzem trzeba też porozmawiać przy przebytym owrzodzeniu żołądka albo operacji przewodu pokarmowego, przy żółtaczce lub ciężkiej chorobie wątroby i przed planowanym badaniem stężenia chromograniny A. Wymioty z krwią i czarne stolce wymagają natychmiastowej pomocy.
Czego nie łączyć
Leków hamujących wydzielanie kwasu nie łączy się ze sobą. Ulotka Controloc Control mówi wprost: pantoprazolu nie przyjmuje się z innymi inhibitorami pompy protonowej (omeprazolem, lanzoprazolem, rabeprazolem) ani z antagonistami H2, np. famotydyną. W razie potrzeby można go natomiast łączyć ze środkami zobojętniającymi, np. z magaldratem albo kwasem alginowym.
Przy innych lekach charakterystyki obu substancji wyróżniają:
- nelfinawir (lek na HIV) – przeciwwskazany z omeprazolem i z pantoprazolem; przy pantoprazolu także atazanawir,
- klopidogrel – charakterystyki omeprazolu nie zalecają równoczesnego stosowania, bo omeprazol hamuje enzym CYP2C19,
- warfaryna i fenprokumon – przy pantoprazolu zaleca się kontrolę INR po rozpoczęciu, zakończeniu lub przy nieregularnym przyjmowaniu leku,
- metotreksat w dużych dawkach – wymieniają go dokumenty obu substancji.
IPP zwiększają też stężenie chromograniny A we krwi, dlatego przed jej oznaczeniem leczenie przerywa się na co najmniej 5 dni. Pełne listy interakcji podają strony poszczególnych leków.
Ciąża i karmienie piersią
W tej grupie różnica między substancjami jest wyraźna:
- omeprazol – charakterystyki Helicid Control, Polprazolu Max i Relumo dopuszczają stosowanie w ciąży, bo trzy prospektywne badania z ponad 1000 przypadkami ekspozycji nie wykazały niekorzystnego wpływu na ciążę i dziecko; ulotki tych leków zalecają jednak, by kobieta w ciąży przed zastosowaniem leku poradziła się lekarza lub farmaceuty,
- pantoprazol – ulotka Controloc Control każe nie stosować go w ciąży ani w okresie karmienia piersią, a charakterystyki Nolpazy control i Anesteloc Max uznają ciążę za przeciwwskazanie,
- famotydyna – dla porównania: charakterystyka Famifluxu nie zaleca jej w ciąży, poza sytuacją bezwzględnej konieczności ocenioną przez lekarza.
Omeprazol i pantoprazol przenikają do mleka kobiecego. O przyjmowaniu omeprazolu w czasie karmienia piersią decyduje lekarz. Szerszy przegląd leków na zgagę w ciąży, także zobojętniających, zawiera strona zgagi.
Kiedy do lekarza
Ulotki i charakterystyki wyznaczają moment, w którym leczenie na własną rękę się kończy:
- brak poprawy albo pogorszenie po 14 dniach omeprazolu lub po 2 tygodniach pantoprazolu,
- leczenie zgagi trwające nieprzerwanie 4 tygodnie lub dłużej,
- objawy z listy powyżej, zwłaszcza utrata masy ciała, trudności w połykaniu i nowe dolegliwości po 55. roku życia,
- wymioty z krwią, czarne stolce albo objawy ciężkiej reakcji alergicznej lub skórnej – to sytuacje wymagające natychmiastowej pomocy.
Nawracająca zgaga to objaw, którego przyczynę trzeba rozpoznać. Jak lekarz prowadzi leczenie choroby refluksowej i jakie badania zleca, opisujemy na stronie o refluksie.