Leki przeciwbiegunkowe

Leki na biegunkę z apteki wyglądają podobnie, ale działają na cztery zupełnie różne sposoby. Jeden hamuje ruchy jelita, drugi działa na bakterie w jego świetle, trzeci wiąże i powleka, czwarty to żywe drożdżaki. Od mechanizmu zależy, w jakiej biegunce dany lek ma sens, od jakiego wieku wolno go podać i kiedy jest wręcz przeciwwskazany.

Ta strona zestawia cztery substancje, które opisujemy w serwisie, i zbiera zasady wspólne dla całej grupy. Jedno zastrzeżenie obowiązuje przy każdej z nich: żaden z tych leków nie zastępuje nawadniania. Samo postępowanie przy biegunce – ile pić, czym nawadniać, jak jeść – opisuje strona o biegunce.

Cztery mechanizmy, cztery różne leki

Te substancje nie są dla siebie zamiennikami. Każda ma inną grupę w klasyfikacji ATC, inne wskazania i inne przeciwwskazania, a łączy je tylko objaw, przy którym się po nie sięga.

Loperamid – hamuje perystaltykę

Loperamid wiąże się z receptorem opioidowym w ścianie jelita i hamuje perystaltykę. Wydłuża czas pasażu jelitowego, zwiększa wchłanianie wody i elektrolitów, a przez to zmniejsza liczbę wypróżnień. Charakterystyka nazywa to leczeniem wyłącznie objawowym – loperamid nie usuwa przyczyny biegunki. Zawierają go Stoperan i Laremid, po 2 mg w kapsułce lub tabletce.

Nifuroksazyd – działa na bakterie w jelicie

Nifuroksazyd to pochodna nitrofuranu o miejscowym działaniu przeciwbakteryjnym. Wchłania się tylko w 10–20%, więc działa w świetle jelita, a nie w całym organizmie. Wskazaniem jest biegunka w przebiegu zakażeń bakteryjnych przewodu pokarmowego. Tabletki i kapsułki są bez recepty, zawiesina dla małych dzieci – na receptę.

Diosmektyt – wiąże i powleka

Diosmektyt, czyli Smecta, to adsorbent jelitowy, który nie wchłania się ani nie jest metabolizowany. Powleka błonę śluzową jelita i według charakterystyki wykazuje silne właściwości adsorpcyjne wobec enterotoksyn, bakterii i wirusów. Ta sama zdolność wiązania dotyczy jednak innych leków – stąd obowiązkowy odstęp, o którym niżej.

Saccharomyces boulardii – żywe drożdżaki

Saccharomyces boulardii to liofilizowane żywe drożdżaki zarejestrowane jako lek, m.in. jako Enterol. Charakterystyka opisuje je jako substytut flory jelitowej i zalicza do leków przeciwbiegunkowych przywracających prawidłową florę bakteryjną. Oprócz leczenia ostrej biegunki infekcyjnej mają też wskazania zapobiegawcze, czego pozostałe trzy substancje nie mają.

Porównanie w jednej tabeli

Wiek i czas w tabeli pochodzą z dokumentów konkretnych preparatów: przy loperamidzie z ulotki Stoperanu i charakterystyki Laremidu, przy diosmektycie ze Smecty, przy drożdżakach z Enterolu 250 mg. Przy innym produkcie z tą samą substancją obowiązuje jego własna ulotka.

Jaki lek na jaką biegunkę

Wszystkie cztery substancje mają w charakterystykach wskazanie w ostrej biegunce, ale różnie je zawężają. Wybór nie sprowadza się więc do tego, który lek jest „silniejszy”, tylko do tego, jaka to biegunka.

• Loperamid – objawowe leczenie ostrej i przewlekłej biegunki. Zmniejsza liczbę wypróżnień, ale nie działa na przyczynę.
• Nifuroksazyd – ostra lub przewlekła biegunka w przebiegu zakażeń bakteryjnych. Charakterystyka Aflofarm wymienia m.in. biegunkę podróżnych i biegunkę pokarmową.
• Diosmektyt – ostra biegunka u dorosłych i dzieci powyżej 2 lat, u dzieci razem z doustnym płynem nawadniającym, oraz objawowo przewlekła biegunka czynnościowa u dorosłych.
• S. boulardii – leczenie ostrych biegunek infekcyjnych, a także m.in. zapobieganie biegunkom związanym ze stosowaniem antybiotyków i biegunkom podróżnych.

Wskazanie nifuroksazydu ma znaczenie przy jelitówce. To zakażenie wirusowe, a nifuroksazyd działa na bakterie – szerzej wyjaśnia to strona o jelitówce. O drożdżakach przy antybiotyku piszemy w artykule Probiotyk przy antybiotyku – lek czy suplement.

Kiedy loperamidu nie wolno

Loperamid jest jedynym lekiem w tej grupie, który zatrzymuje pasaż jelitowy, i to tłumaczy, dlaczego tak wiele sytuacji go wyklucza. Ulotka Stoperanu i charakterystyka Laremidu wymieniają m.in.:

• ostrą czerwonkę, czyli krew w kale z wysoką gorączką,
• bakteryjne zapalenie jelit wywołane przez Salmonella, Shigella i Campylobacter,
• rzekomobłoniaste zapalenie jelit związane z antybiotykami o szerokim spektrum działania,
• ostry rzut wrzodziejącego zapalenia jelita grubego,
• wiek poniżej 6 lat.

Wspólny mianownik jest jeden: gdy przyczyną biegunki jest zakażenie bakteryjne albo zapalenie jelita, zatrzymanie perystaltyki utrudnia usunięcie patogenu. Charakterystyka ostrzega przed ciężkimi powikłaniami, w tym niedrożnością jelit i toksycznym rozszerzeniem okrężnicy. Zaparcie albo wzdęcie brzucha w trakcie leczenia oznacza natychmiastowe odstawienie leku.

Biegunka po antybiotyku

Tu dwie substancje z tej grupy stoją po przeciwnych stronach. Loperamid jest przeciwwskazany w rzekomobłoniastym zapaleniu jelit po antybiotykach. Saccharomyces boulardii ma natomiast zarejestrowane wskazanie w zapobieganiu biegunce związanej z antybiotykami, a w nawracającej biegunce wywołanej przez Clostridium difficile – tylko jako dodatek do leczenia, które prowadzi lekarz.

Biegunka z gorączką

Krew w kale z wysoką gorączką to przeciwwskazanie do loperamidu, a nie powód do zwiększenia dawki. Przy podejrzeniu zatrucia bakteriami z grupy Salmonella czy Campylobacter lek hamujący biegunkę nie jest oczywistym wyborem – więcej na stronie o zatruciu pokarmowym.

Leki na biegunkę dla dzieci – od jakiego wieku

Dolna granica wieku jest przy każdej substancji inna:

• loperamid – przeciwwskazany poniżej 6 lat; NHS idzie dalej i odradza leki hamujące biegunkę u dzieci poniżej 12 lat,
• nifuroksazyd – tabletki i kapsułki od 6 lat (Hasco, Aflofarm) albo od 7 lat (Gedeon Richter); młodszym, od ukończenia 1. miesiąca życia, podaje się zawiesinę na receptę,
• diosmektyt – od 2 lat, zawsze razem z doustnym płynem nawadniającym; u niemowląt i dzieci do 2 lat leczeniem referencyjnym jest sam płyn,
• S. boulardii – Enterol 250 mg nie ma dolnej granicy wieku, ale u dzieci poniżej 2 lat konieczna jest konsultacja lekarska, a dzieciom poniżej 6 lat nie podaje się całych kapsułek; Lakcid ENTERO – od 6 miesięcy.

Charakterystyka Enterolu zwraca uwagę, że u najmłodszych biegunka może być niespecyficznym objawem innej choroby. U dzieci od 2 do 6 lat odpowiednie nawodnienie może być według niej główną metodą leczenia.

Łączenie i odstępy

Leków z tej grupy nie łącz ze sobą na własną rękę. Jeśli przyjmujesz inne leki, zapamiętaj trzy zasady z charakterystyk:

• diosmektyt może zmniejszać wchłanianie innych substancji, dlatego między nim a każdym innym lekiem – także loperamidem – obowiązuje 2 godziny przerwy,
• nifuroksazyd – charakterystyki Gedeon Richter zalecają, by w trakcie leczenia nie przyjmować równocześnie innych leków doustnych, a alkohol jest wykluczony przez cały czas leczenia, bo grozi reakcją disulfiramopodobną,
• S. boulardii nie podaje się jednocześnie z lekami przeciwgrzybiczymi stosowanymi doustnie lub dożylnie, bo to gatunek drożdżaków.

Przy loperamidzie charakterystyka Laremidu wymienia leki zwiększające jego stężenie we krwi, m.in. itrakonazol, ketokonazol, gemfibrozyl, rytonawir i chinidynę. Przy przedawkowaniu loperamidu zgłaszano zaburzenia rytmu serca, dlatego nie przekracza się zalecanej dawki ani czasu leczenia.

Nawadnianie jest podstawą

Charakterystyki wszystkich czterech substancji mówią to samo innymi słowami. Charakterystyka nifuroksazydu Aflofarm nazywa nawadnianie podstawową zasadą leczenia każdej biegunki, niezależnie od wieku. Charakterystyka Laremidu uznaje zapobieganie utracie płynów i elektrolitów za najważniejsze w ostrej biegunce, zwłaszcza u dzieci, osób osłabionych i starszych.

Charakterystyka Enterolu dodaje wprost, że podawanie leku nie zastępuje nawodnienia, gdy jest ono niezbędne, a charakterystyka Smecty wymaga zapewnienia go u dzieci i osób osłabionych. Czym nawadniać i jak rozpoznać odwodnienie, opisujemy przy biegunce.

Ciąża i karmienie piersią

Żadna z czterech charakterystyk nie zaleca stosowania leku w ciąży, choć z różnych powodów:

• loperamid – bezpieczeństwo nie zostało ustalone; nie zaleca się go zwłaszcza w pierwszym trymestrze ani podczas karmienia piersią,
• nifuroksazyd – możliwy potencjał mutagenny; nie jest zalecany w ciąży i nie stosuje się go u kobiet w wieku rozrodczym bez skutecznej antykoncepcji,
• diosmektyt – dane są ograniczone; nie jest zalecany w ciąży, a podczas karmienia piersią nie powinien być stosowany,
• S. boulardii – Enterolu nie zaleca się w ciąży, a przy karmieniu piersią trzeba rozważyć korzyści i ryzyko.

W ciąży i w okresie karmienia leczenie biegunki warto więc ustalić z lekarzem.

Kiedy do lekarza

Każda z substancji ma w dokumentach własną granicę samoleczenia. Przy loperamidzie brak poprawy w ciągu 48 godzin oznacza odstawienie leku i konsultację. Przy nifuroksazydzie bez recepty granicą są 3 dni, przy diosmektycie 2–3 dni, a ulotka Enterolu każe zwrócić się do lekarza, jeśli po 2 dniach nie ma poprawy. Charakterystyki nifuroksazydu dodają, że nasilenie biegunki w trakcie leczenia wymaga kontaktu z lekarzem od razu.

Niezależnie od leku pilnej porady wymagają:

• krew albo śluz w stolcu,
• gorączka lub wymioty towarzyszące biegunce,
• objawy odwodnienia – wzmożone pragnienie, suchość języka, rzadsze oddawanie moczu,
• biegunka u dziecka poniżej 2 lat – charakterystyka Enterolu wymaga wtedy konsultacji lekarskiej,
• niemowlę, które przestaje przyjmować pokarm z piersi lub butelki,
• zaparcie, wzdęcie i ból brzucha w trakcie przyjmowania loperamidu.

Pełną listę objawów alarmowych, w tym tych, które wymagają natychmiastowej pomocy, zebraliśmy na stronie o biegunce.