Co to są leki osłonowe i w jakim celu się je stosuje
W Rejestrze Produktów Leczniczych nie ma kategorii „leki osłonowe”. To określenie potoczne, używane na dwie zupełnie różne grupy preparatów:
- osłona do antybiotyku – probiotyk przyjmowany w trakcie antybiotykoterapii, który ma chronić jelita przed zaburzeniem mikroflory i biegunką,
- osłona żołądka – lek zmniejszający wydzielanie kwasu solnego, przyjmowany przy niesteroidowych lekach przeciwzapalnych (NLPZ), który ma chronić błonę śluzową żołądka przed owrzodzeniem.
| Osłona do antybiotyku chroni jelita | Osłona żołądka chroni błonę śluzową żołądka | |
|---|---|---|
| Co to jest | Probiotyk – preparat z bakteriami lub drożdżakami probiotycznymi. | Lek zmniejszający wydzielanie kwasu, najczęściej inhibitor pompy protonowej (omeprazol, pantoprazol). Charakterystyka diklofenaku wymienia też mizoprostol. |
| Przed czym chroni | Przed zaburzeniem mikroflory jelit i biegunką związaną z antybiotykiem. | Przed owrzodzeniem żołądka przy niesteroidowych lekach przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen czy diklofenak. |
| Kiedy | Razem z antybiotykiem, od pierwszego dnia kuracji – nie dopiero po niej. | Nie przy każdej tabletce przeciwbólowej – tylko przy zwiększonym ryzyku, np.:
|
| Leki z tym wskazaniem |
|
|
| Recepta | Enterol, Lacidofil i Lakcid są bez recepty. Większość probiotyków na rynku to suplementy diety bez zarejestrowanych wskazań. | Wersje ze wskazaniem przy NLPZ są na receptę. Polprazol Max i Panzol Pro bez recepty nie służą do stosowania zapobiegawczego. |
| Na co uważać | Enterol to żywe drożdżaki – nie łączy się go z doustnymi ani dożylnymi lekami przeciwgrzybiczymi. Żadna z charakterystyk nie podaje odstępu w godzinach od antybiotyku. | Przy długim stosowaniu inhibitorów pompy protonowej charakterystyka wymienia m.in. hipomagnezemię, słabsze wchłanianie witaminy B12 i większe ryzyko złamań. |
Osłona przy antybiotyku, czyli probiotyk
NHS wymienia biegunkę wśród typowych działań niepożądanych antybiotyków. Stąd zwyczaj dokładania do kuracji „osłony”, czyli preparatu z bakteriami lub drożdżakami probiotycznymi. Większość z nich to suplementy diety bez zarejestrowanych wskazań. Wskazania związane z antybiotykoterapią mają w charakterystykach między innymi:
- Enterol (Saccharomyces boulardii CNCM I-745) – „zapobieganie biegunkom związanym ze stosowaniem antybiotyków”,
- Lacidofil – zapobieganie zaburzeniom mikroflory przewodu pokarmowego w trakcie i po antybiotykoterapii,
- Lakcid – leczenie wspomagające w czasie i po antybiotykoterapii.
Różnice między lekami a suplementami opisujemy w artykule o probiotyku przy antybiotyku.
Kiedy brać osłonę do antybiotyku
Probiotyk zaczyna się razem z antybiotykiem, a nie po kuracji. Lacidofil stosuje się przez minimum 10 dni, począwszy od dnia rozpoczęcia leczenia antybiotykiem, a Enterol w biegunce poantybiotykowej – w trakcie antybiotykoterapii i po niej.
Popularna rada o dwóch–trzech godzinach odstępu od antybiotyku nie ma pokrycia w tych dokumentach: żadna z trzech charakterystyk nie podaje odstępu w godzinach. Podają za to sposób przyjmowania – Lacidofil w czasie posiłku lub do 30 minut przed nim.
Gdy biegunka mimo wszystko się pojawi, zajrzyj do tekstu o biegunce po antybiotyku. Przy grzybicy po antybiotyku doustny probiotyk nie jest odpowiedzią.
Osłona żołądka przy lekach przeciwbólowych
Drugie znaczenie dotyczy NLPZ, takich jak ibuprofen, naproksen czy diklofenak. Charakterystyka Ibupromu wyjaśnia mechanizm: ibuprofen hamuje enzym COX-1, co zmniejsza syntezę prostaglandyn chroniących błonę śluzową przewodu pokarmowego. NHS wymienia niestrawność i ból brzucha wśród częstych działań niepożądanych ibuprofenu, a wrzody i krwawienie z żołądka wśród rzadkich, ale poważnych.
Kiedy stosować leki osłonowe przy NLPZ
Charakterystyka diklofenaku (Olfen 50) każe rozważyć leczenie skojarzone z lekami osłonowymi, na przykład inhibitorami pompy protonowej lub mizoprostolem:
- u pacjentów z chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy w wywiadzie, szczególnie powikłaną krwotokiem lub perforacją,
- u osób w podeszłym wieku,
- u osób przyjmujących jednocześnie małe dawki kwasu acetylosalicylowego lub inne leki zwiększające ryzyko zaburzeń żołądkowo-jelitowych.
Charakterystyka Panzolu dodaje, że taką profilaktykę należy ograniczyć do pacjentów, którzy muszą kontynuować leczenie NLPZ i mają zwiększone ryzyko – ocenione indywidualnie, między innymi po wieku powyżej 65 lat oraz owrzodzeniach i krwawieniach w wywiadzie.
Osłona nie jest więc dodatkiem do każdej tabletki przeciwbólowej. Przy leku bez recepty charakterystyka Ibupromu zaleca przyjmowanie po posiłkach i najmniejszą skuteczną dawkę przez najkrótszy okres. Porównanie substancji zebraliśmy na stronie leków przeciwbólowych.
Jak działają leki osłonowe na żołądek
NHS opisuje trzy grupy leków na dolegliwości związane z kwasem żołądkowym:
- inhibitory pompy protonowej (IPP) – omeprazol, pantoprazol, esomeprazol, lanzoprazol, rabeprazol; hamują pompy protonowe, czyli enzymy w błonie śluzowej żołądka wytwarzające kwas,
- antagoniści receptora H2, na przykład famotydyna – zmniejszają wydzielanie kwasu innym mechanizmem; IPP stosuje się zwykle najpierw, bo silniej zmniejszają kwaśność,
- leki zobojętniające kwas – dają szybką ulgę na kilka godzin przy okazjonalnej zgadze i niestrawności.
W charakterystyce diklofenaku jako leki osłonowe wymienione są IPP i mizoprostol. Więcej o najczęściej stosowanej substancji piszemy na stronie omeprazolu.
Panzol, Polprazol, Controloc – czy to leki osłonowe
Ta sama substancja w dawce 20 mg bywa w rejestrze lekiem na receptę albo bez recepty. Decydują zatwierdzone wskazania konkretnego produktu:
| Produkt | Kategoria | Wskazanie związane z NLPZ |
|---|---|---|
| Polprazol 20 mg (omeprazol) | Rp | zapobieganie owrzodzeniom u pacjentów narażonych na ryzyko |
| Polprazol Max 20 mg (omeprazol) | OTC | brak – objawy refluksu u dorosłych |
| Panzol 20 mg (pantoprazol) | Rp | zapobieganie owrzodzeniom przy długotrwałym stosowaniu NLPZ w grupie zwiększonego ryzyka |
| Panzol Pro 20 mg (pantoprazol) | OTC | brak – krótkotrwałe leczenie objawów refluksu |
| Controloc 20 (pantoprazol) | Rp | jak Panzol 20 mg |
Osłona żołądka przy długotrwałym przyjmowaniu leków przeciwbólowych jest więc leczeniem na receptę – o jej włączeniu i czasie trwania decyduje lekarz. Wersje bez recepty służą do krótkiego leczenia zgagi i objawów refluksu: Polprazol Max przyjmuje się rano przez 14 dni, a Panzol Pro przed posiłkiem, nie dłużej niż 4 tygodnie bez konsultacji z lekarzem. Obie postacie są dojelitowe i charakterystyki zabraniają ich żucia – czym różnią się od zwykłych tabletek, wyjaśniamy w tekście o tabletkach dojelitowych.
Czy leki osłonowe są bezpieczne i jak długo można je stosować
Przy długim stosowaniu IPP charakterystyka Polprazolu wymienia między innymi:
- ciężką hipomagnezemię, opisaną u pacjentów leczonych przez co najmniej trzy miesiące,
- zmniejszone wchłanianie witaminy B12,
- nieznacznie zwiększone ryzyko złamań kości biodrowej, nadgarstka i kręgosłupa, szczególnie przy leczeniu dłuższym niż rok,
- niewielki wzrost ryzyka zakażeń bakteriami takimi jak Salmonella i Campylobacter.
Omeprazolu nie zaleca się łączyć z klopidogrelem. Leczenie może też maskować objawy nowotworu żołądka, dlatego przy niezamierzonej utracie masy ciała, nawracających wymiotach, trudnościach w połykaniu, wymiotach z krwią lub smolistych stolcach potrzebna jest diagnostyka lekarska.
Czy leki osłonowe można stosować u dzieci i w ciąży
- Polprazol Max i Panzol Pro są przeznaczone dla dorosłych; NHS zaznacza, że omeprazol bez recepty jest tylko dla osób powyżej 18 lat,
- omeprazol w ciąży według charakterystyki Polprazolu Max może być stosowany, a NHS radzi najpierw zapytać farmaceutę lub lekarza; Panzolu Pro nie należy stosować w ciąży ani przy karmieniu piersią,
- Enterol ma dawkowanie dla dzieci, ale nie zaleca się go w ciąży; przy biegunce u dzieci poniżej 2 lat konsultacja lekarska może być niezbędna,
- Lakcid może być stosowany w ciąży i w okresie karmienia piersią.
