Od kiedy szczepionka na ospę wietrzną jest w Polsce
Pierwszą szczepionkę przeciw ospie wietrznej opracował w 1974 roku japoński wirusolog Michiaki Takahashi. Zawierała żywy, osłabiony szczep wirusa ospy wietrznej i półpaśca – obie szczepionki dostępne dziś w Polsce zawierają taki szczep, nazywany Oka. Zespół Takahashiego wykazał, że szczepionka chroni także dzieci z białaczką w okresie remisji.
W Polsce historia szczepień przeciw ospie wietrznej wygląda tak:
- 1999 – szczepionki dopuszczono do obrotu,
- 2003 – szczepienie zalecono osobom, które nie chorowały na ospę; szczepionkę przepisywał lekarz po kwalifikacji,
- 2009 – szczepienie stało się obowiązkowe dla dzieci szczególnie narażonych na ciężki przebieg i dla dzieci z ich otoczenia (wówczas do 12. roku życia),
- 2012 – obowiązek rozszerzono na dzieci narażone ze względów środowiskowych, czyli przebywające w placówkach opiekuńczych i żłobkach.
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok obejmuje obowiązkiem dzieci i młodzież do ukończenia 19 lat. Powszechnego szczepienia wszystkich dzieci, jak w Niemczech czy na Łotwie, Polska nie wprowadziła.
Ospa wietrzna to nie ospa prawdziwa
Ospa prawdziwa, wywoływana przez wirusa variola, to inna choroba niż ospa wietrzna. Szczepionkę przeciw niej stworzył Edward Jenner w 1796 roku – była to pierwsza skuteczna szczepionka w historii. Według Światowej Organizacji Zdrowia ostatni naturalny przypadek ospy prawdziwej odnotowano w 1977 roku, a w 1980 roku uznano ją za wytępioną.
Czy szczepionka na ospę wietrzną jest skuteczna i po jakim czasie działa
Ospa wietrzna jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób: po kontakcie w domu ryzyko zachorowania osoby nieodpornej przekracza 90%. Chory zaraża już 1–2 dni przed pojawieniem się wysypki, więc dziecka nie da się uchronić przed kontaktem. Według NIZP-PZH szczepienie jest jedynym sposobem skutecznej ochrony.
Po dwóch dawkach ponad 90% zaszczepionych nie zachoruje, a 90–100% uniknie ciężkiego przebiegu i powikłań. Charakterystyka szczepionki Varilrix opisuje badanie u dzieci w wieku 12–22 miesięcy, które porównało jedną dawkę Varilrix z dwiema dawkami szczepionki skojarzonej MMRV, zawierającej ten sam szczep wirusa ospy:
| Schemat, skuteczność po 10 latach | Ospa o dowolnym nasileniu | Ospa umiarkowana lub ciężka |
|---|---|---|
| 1 dawka (Varilrix) | 67,2% | 89,5% |
| 2 dawki (szczepionka MMRV) | 95,4% | 99,1% |
Po jakim czasie szczepionka zaczyna chronić
Ochronę ocenia się od 6 tygodni (42 dni) po szczepieniu. Według charakterystyki Varilrix po 6 tygodniach od jednej dawki przeciwciała miało 89,6% dzieci w wieku 11–21 miesięcy, a po drugiej dawce – 100%. Druga dawka zwiększa miano przeciwciał od 5 do 26 razy.
Osoby zaszczepione, które mimo to zachorują, przechodzą ospę zwykle łagodnie: z mniejszą liczbą zmian i niższą gorączką. Ospę, która pojawia się później niż 42 dni po szczepieniu, NIZP-PZH nazywa ospą poronną albo chorobą przełamanej odporności – przebiega łagodnie i jest znacznie mniej zaraźliwa niż typowa ospa wietrzna.
Varilrix i Varivax – szczepionki dostępne w Polsce
W Rejestrze Produktów Leczniczych są dwie szczepionki jednoskładnikowe: Varilrix (GlaxoSmithKline) i Varivax (MSD). Obie zawierają żywy, osłabiony wirus szczepu Oka i mają kategorię dostępności Rp, czyli na receptę. Według NIZP-PZH nie różnią się skutecznością ani bezpieczeństwem i można je stosować zamiennie.
Według charakterystyk produktu leczniczego obie szczepionki są wskazane od ukończenia 12. miesiąca życia, a w szczególnych okolicznościach – od 9. miesiąca. Varilrix podaje się podskórnie albo domięśniowo, w ramię lub udo. W praktyce dostępny jest głównie Varilrix, a Varivax okresowo – kupuje go centralnie Ministerstwo Zdrowia do szczepień obowiązkowych.
Czy szczepienie na ospę jest obowiązkowe i ile kosztuje
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok przewiduje obowiązkowe, bezpłatne szczepienie dzieci i młodzieży do ukończenia 19 lat, które nie chorowały na ospę wietrzną i:
- mają wrodzone lub nabyte upośledzenie odporności z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby,
- czekają na leczenie immunosupresyjne lub chemioterapię,
- należą do otoczenia osób z dwóch powyższych grup,
- przebywają m.in. w zakładach opiekuńczo-leczniczych, rodzinnych domach dziecka, domach pomocy społecznej, placówkach opiekuńczo-wychowawczych, ośrodkach preadopcyjnych, żłobkach lub klubach dziecięcych.
O potrzebie szczepienia dziecka ze względów środowiskowych decyduje lekarz. Potrzebne jest zaświadczenie, że dziecko uczęszcza do danej placówki.
Szczepienie zalecane i płatne
Pozostałym osobom, które nie chorowały i nie były szczepione, Program Szczepień Ochronnych szczepienie zaleca, w szczególności kobietom planującym ciążę, studentom kierunków medycznych i pracownikom ochrony zdrowia. Takie szczepienie jest płatne. Szczepionek przeciw ospie nie ma w wykazie leków refundowanych od 1 października 2026 roku ani w wykazie szczepień zalecanych finansowanych przez Ministra Zdrowia.
Odczyny i powikłania po szczepieniu na ospę
Według NIZP-PZH szczepionka jest bezpieczna i dobrze tolerowana. Charakterystyka Varilrix wymienia jako bardzo częste ból i zaczerwienienie w miejscu wstrzyknięcia, a jako częste wysypkę, gorączkę i obrzęk. Odczyny w miejscu wstrzyknięcia zdarzały się częściej po drugiej dawce.
Między 5. a 42. dniem po szczepieniu może pojawić się wysypka grudkowo-pęcherzykowa, najczęściej jako pojedyncze pęcherzyki w 7.–12. dniu. Wirus szczepionkowy przenosi się na inne osoby niezwykle rzadko: na 16 milionów dawek opisano 3 takie przypadki.
Po wprowadzeniu szczepionek do obrotu sporadycznie zgłaszano poważniejsze zdarzenia, m.in. półpasiec, małopłytkowość, reakcje anafilaktyczne i zapalenie mózgu – w kilku przypadkach śmiertelne, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością. Zaburzenia świadomości, drgawki albo ataksja, czyli chwiejny chód, z gorączką i bólem głowy po szczepieniu wymagają niezwłocznej pomocy lekarskiej.
Ospa i jej powikłania dla porównania
Według NIZP-PZH groźne powikłania ospy wietrznej występują u 2–6% chorych: zakażenia bakteryjne skóry, zapalenie płuc, zapalenie móżdżku i mózgu. W 2024 roku z powodu powikłań ospy hospitalizowano w Polsce 912 osób. W latach 2006–2021 powikłania doprowadziły do 52 zgonów, a najczęściej hospitalizowano niemowlęta i dzieci do 4 lat.
Kto powinien zaszczepić się przeciw ospie wietrznej
Szczepienie jest zalecane każdemu, kto nie chorował na ospę wietrzną i nie był zaszczepiony. U dorosłych przebieg ospy jest zdecydowanie cięższy niż u dzieci i częściej dochodzi do powikłań. Dorosły, który nie pamięta, czy chorował, może sprawdzić poziom przeciwciał – przy wyniku ujemnym NIZP-PZH zaleca szczepienie.
Szczególnie ważne jest szczepienie kobiet planujących ciążę. Ospa w 1. lub 2. trymestrze może prowadzić do poronienia i wad płodu, a zakażenie matki na 5 dni przed porodem lub 2 dni po nim grozi noworodkowi ciężką postacią choroby. Szczepienie u osób, które przechorowały ospę, nie jest potrzebne.
Szczepienie po kontakcie z chorym na ospę
Program Szczepień Ochronnych zaleca szczepienie osobom, które miały bliską styczność z chorym, a nie chorowały i nie były szczepione. Podaje się jedną dawkę do 72 godzin od kontaktu, nie później niż 5 dni po ostatnim kontakcie. Według charakterystyki Varivax szczepienie w ciągu 3 dni może zapobiec zachorowaniu albo złagodzić jego przebieg.
Osoba wcześniej nieszczepiona przyjmuje drugą dawkę po co najmniej 6 tygodniach. Noworodkom, kobietom w ciąży i osobom z niedoborem odporności, których szczepić nie wolno, lekarz może podać swoistą immunoglobulinę – do 96 godzin od kontaktu.
Ile dawek szczepionki na ospę wietrzną i w jakim odstępie
Pełny schemat obejmuje 2 dawki niezależnie od wieku. Odstępy według charakterystyk produktu leczniczego:
| Wiek przy pierwszej dawce | Varilrix | Varivax |
|---|---|---|
| 9–11 miesięcy | druga po co najmniej 3 miesiącach | druga po co najmniej 3 miesiącach |
| 12 miesięcy–12 lat | druga po co najmniej 6 tygodniach | druga po co najmniej 1 miesiącu |
| 13 lat i więcej | druga po co najmniej 6 tygodniach | druga po 4–8 tygodniach |
W żadnym wypadku odstęp nie powinien być krótszy niż 4 tygodnie. Według NIZP-PZH odstęp optymalny to od 6 tygodni do 3 miesięcy, a amerykański komitet doradczy ACIP uznaje za ważną dawkę podaną później niż 28 dni po pierwszej. Jeśli dziecko przechorowało ospę po pierwszej dawce, choćby skąpoobjawowo, drugiej dawki podawać nie trzeba.
Szczepionkę można podać na jednej wizycie z innymi szczepionkami, także z MMR przeciw odrze, śwince i różyczce. Gdy MMR podaje się osobno, potrzebny jest odstęp 4 tygodni. Zasady szczepień dzieci przeciw innym chorobom opisują artykuły o szczepieniu przeciw HPV i szczepionce na grypę.
Kto nie powinien przyjmować szczepionki na ospę wietrzną
Charakterystyki szczepionek wymieniają wśród przeciwwskazań m.in.:
- ciężki niedobór odporności, białaczkę, chłoniaki, AIDS lub objawowe zakażenie HIV,
- leczenie immunosupresyjne, w tym dużymi dawkami kortykosteroidów – kortykosteroidy miejscowe i małe dawki nie są przeciwwskazaniem,
- nadwrażliwość na składnik szczepionki, na neomycynę lub reakcję po wcześniejszej szczepionce przeciw ospie,
- ciążę – a zajścia w ciążę należy unikać przez miesiąc po szczepieniu.
Szczepienie odracza się przy ostrej chorobie z gorączką, ale łagodna infekcja, jak przeziębienie, nie jest powodem do zwłoki. Po immunoglobulinie lub przetoczeniu krwi czeka się co najmniej 3 miesiące. Przypadkowe zaszczepienie kobiety w ciąży nie jest według NIZP-PZH powodem do jej przerwania.
Dzieci kobiet w ciąży i domowników osób z obniżoną odpornością można szczepić – takie szczepienie chroni bliskich pośrednio. Co do karmienia piersią źródła się różnią: charakterystyka Varilrix zasadniczo nie zaleca szczepienia matek karmiących, a NIZP-PZH, za zaleceniami WHO i CDC, uznaje ryzyko za wyłącznie teoretyczne.
Jak długo szczepionka na ospę wietrzną zapewnia ochronę
Według NIZP-PZH dwie dawki zapewniają odporność wieloletnią, praktycznie na całe życie. Obserwacje z krajów, które szczepią powszechnie najdłużej – Stanów Zjednoczonych, Kanady, Australii, Niemiec i Hiszpanii – obejmują ponad 20 lat. W badaniach nie odnotowano, by w ciągu 10 lat obserwacji ryzyko zachorowania po szczepieniu rosło z upływem czasu.
W badaniu opisanym w charakterystyce Varilrix skuteczność dwóch dawek utrzymywała się na tym samym poziomie po 2, 6 i 10 latach obserwacji. Charakterystyka Varivax podaje, że potrzeby dawek przypominających dotąd nie określono. Szczepienie ma też efekt dodatkowy: u zaszczepionych dzieci półpasiec występuje rzadziej niż po przechorowaniu ospy. Zasady szczepień dorosłych w sezonie infekcji opisują artykuły o szczepionce na pneumokoki i szczepieniu przeciw COVID-19.
