Czym są meningokoki i czy warto szczepić
Bakteria, którą nosi co piąty zdrowy człowiek
Meningokoki to bakterie Neisseria meningitidis, nazywane też dwoinkami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Bytują w nosogardle około 10–25% zdrowych osób, nie dając żadnych objawów. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową – przy kaszlu i kichaniu – albo przez bezpośredni kontakt, na przykład głęboki pocałunek, z osobą chorą lub z bezobjawowym nosicielem.
Wyróżnia się 12 grup serologicznych meningokoków, a groźne dla ludzi są serogrupy A, B, C, W i Y. W Polsce inwazyjną chorobę wywołują najczęściej meningokoki grupy B, a w dalszej kolejności C i W. U niemowląt grupa B odpowiada za około 70% zachorowań, a pozostałe 30% to grupy C i W.
Inwazyjna choroba meningokokowa
Najgroźniejszą postacią zakażenia jest inwazyjna choroba meningokokowa (IChM): zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, sepsa albo oba naraz. Okres wylęgania trwa od 2 do 10 dni. Według NIZP-PZH choroba należy do najgroźniejszych chorób zakaźnych człowieka, bo może przebiegać piorunująco i doprowadzić do zgonu w ciągu kilku godzin.
Śmiertelność IChM wynosi około 10%, a w postaci sepsy od 20% do nawet 70%. W sepsie meningokokowej połowa zgonów następuje w pierwszej dobie od pojawienia się objawów. U części osób, które przeżyły, zostają trwałe lub czasowe powikłania, m.in.:
- niedosłuch różnego stopnia i uszkodzenia mózgu,
- padaczka,
- amputacje palców lub części kończyn,
- ubytki skóry wymagające przeszczepów.
Jak często się choruje i co dają szczepienia
W Polsce zgłasza się rocznie około 100–200 zachorowań na IChM – w 2024 roku potwierdzono 92 przypadki. Zapadalność jest na niskim poziomie europejskim, ale najwyższa u niemowląt: w 2022 roku wyniosła 7,91 na 100 tysięcy dzieci w pierwszym roku życia. Wiele zachorowań dotyczy też dzieci do 5 lat oraz nastolatków i młodych dorosłych w wieku 16–21 lat.
Charakterystyka szczepionki Bexsero opisuje efekt szczepień w praktyce. W Wielkiej Brytanii po trzech latach szczepienia niemowląt przypadków IChM wywołanej przez grupę B było o 75% mniej. W Australii Południowej, po zaszczepieniu ponad 30 tysięcy uczniów w wieku 16–19 lat, liczba takich zachorowań zmniejszyła się o 71% w ciągu dwóch lat.
Kiedy szczepić na meningokoki
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok zaleca szczepienie niemowlętom od ukończenia 6. tygodnia życia albo 8. tygodnia życia, w zależności od rodzaju szczepionki. Szczepionki MenACWY (Nimenrix, MenQuadfi) są zarejestrowane od 6. tygodnia życia, a szczepionki MenB Bexsero nie podaje się wcześniej niż w wieku 2 miesięcy.
Zalecenia polskich ekspertów, publikowane przez NIZP-PZH, mówią, żeby:
- zacząć szczepienie w pierwszym półroczu życia, obiema szczepionkami – przeciw MenB i MenACWY,
- podać MenB i MenACWY podczas jednej wizyty, tego samego dnia, po ukończeniu 8. tygodnia życia,
- szczepić MenB w schemacie 2+1, a u dzieci z grup ryzyka w schemacie 3+1.
Skoro u niemowląt dominują meningokoki grupy B, NIZP-PZH wskazuje, że ochronę przed nimi należy rozpocząć tak szybko, jak to możliwe. Szczepienie można jednak zacząć także u starszego dziecka, nastolatka i dorosłego – liczba dawek zależy wtedy od wieku.
Szczepienie nastolatków i dorosłych
IChM zdarza się także u młodzieży w wieku 15–19 lat, młodych dorosłych i osób po 65. roku życia. Eksperci zalecają szczepienie MenACWY i MenB nastolatkom i młodym dorosłym, zwłaszcza rozpoczynającym studia, mieszkającym w internacie lub akademiku i wyjeżdżającym za granicę. Program Szczepień Ochronnych zaleca szczepienie także dorosłym, w szczególności po 65. roku życia.
Ile kosztuje szczepionka na meningokoki i czy jest bezpłatna
Szczepienie przeciw meningokokom nie jest obowiązkowe ani refundowane. Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok wymienia je wyłącznie wśród szczepień zalecanych, a NIZP-PZH zaznacza, że nie jest finansowane z budżetu Ministra Zdrowia. Żadna szczepionka przeciw meningokokom nie figuruje w wykazie leków refundowanych obowiązującym od 1 października 2026 roku.
W praktyce oznacza to, że:
- rodzic płaci pełną cenę każdej dawki, a koszt całego szczepienia zależy od preparatu i od liczby dawek, czyli od wieku dziecka,
- wszystkie szczepionki mają w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię dostępności Rp, więc wymagają recepty,
- część miast, gmin i powiatów finansuje szczepienia przeciw meningokokom w samorządowych programach zdrowotnych – warto zapytać w urzędzie lub przychodni,
- przy zagrożeniu epidemią władze sanitarne mogą wprowadzić bezpłatne szczepienia na terenie, gdzie wystąpiło ognisko.
Polscy eksperci od 2022 roku postulują bezpłatne szczepienia dla grup ryzyka i refundację szczepionek przeciw meningokokom. Inaczej niż przy pneumokokach, które opisujemy w artykule o szczepionce na pneumokoki, w 2026 roku nie ma bezpłatnej szczepionki przeciw meningokokom nawet dla dzieci z grup ryzyka.
Skutki uboczne szczepionki na meningokoki
Według NIZP-PZH szczepionki przeciw meningokokom są bezpieczne, a odczyny pojawiają się w ciągu kilku dni po szczepieniu i ustępują samoistnie. Najczęściej występują:
- ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia,
- drażliwość, senność, nietypowy płacz i utrata apetytu u niemowląt,
- ból głowy, bóle mięśni i stawów oraz złe samopoczucie u starszych dzieci i dorosłych,
- wymioty, nudności i biegunka u niemowląt.
Ciężka reakcja alergiczna, w tym anafilaktyczna, zdarza się bardzo rzadko. W krajach, które szczepią przeciw grupie B w programach powszechnych, niepożądane odczyny poszczepienne zgłaszano z częstością 1 na 2000 dawek.
Gorączka po szczepionce MenB
Szczepionka Bexsero często wywołuje gorączkę u niemowląt. W badaniach klinicznych, gdy podawano ją razem ze standardowymi szczepionkami niemowlęcymi, gorączkę od 38°C miało 69–79% dzieci, a przy samych szczepionkach standardowych – 44–59%. Gorączka zwykle ustępowała dzień po szczepieniu. Z tego powodu NIZP-PZH zaleca podawanie MenB niemowlętom na oddzielnej wizycie.
Polscy eksperci zalecają podanie paracetamolu każdemu niemowlęciu do 6. miesiąca życia szczepionemu przeciw MenB. Według charakterystyki Bexsero paracetamol zmniejsza częstość i nasilenie gorączki, nie osłabiając odpowiedzi na żadną ze szczepionek. Wpływu innych leków przeciwgorączkowych na odpowiedź immunologiczną nie badano. O dawce paracetamolu rodzic rozmawia z lekarzem kwalifikującym do szczepienia.
Przeciwwskazania
Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest reakcja anafilaktyczna po wcześniejszej dawce szczepionki albo nadwrażliwość na jej składnik. Szczepienie odracza się przy ostrej chorobie z gorączką, ale łagodne zakażenie, jak przeziębienie, nie jest powodem odroczenia. Ostrożności wymagają osoby z małopłytkowością i zaburzeniami krzepnięcia. Według NIZP-PZH przy wyraźnym ryzyku zakażenia ciąża nie powinna być przeciwwskazaniem.
Jaka szczepionka na meningokoki – rodzaje i różnice
Żadna szczepionka nie chroni przed wszystkimi meningokokami. Każda działa tylko na te serogrupy, przeciw którym jest skierowana, dlatego wybór zależy od wieku i od zakresu ochrony. W Polsce zarejestrowane są trzy rodzaje szczepionek:
| Rodzaj | Chroni przed | Preparaty i wiek od |
|---|---|---|
| Białkowa MenB | grupą B | Bexsero – od 2 miesięcy; Trumenba – od 10 lat |
| Skoniugowana MenACWY | grupami A, C, W i Y | Nimenrix i MenQuadfi – od 6 tygodni; Menveo – od 2 lat |
| Skoniugowana MenC | grupą C | NeisVac-C – od ukończenia 2. miesiąca życia |
Szczepionki białkowe zawierają oczyszczone białka powierzchniowe meningokoka grupy B. Szczepionki skoniugowane zawierają polisacharydy otoczki bakterii połączone z białkiem nośnikowym, dzięki czemu działają już u niemowląt. Według NIZP-PZH tylko szczepionki skoniugowane zmniejszają liczbę bezobjawowych nosicieli w populacji.
Szczepionka MenB i szczepionka MenACWY nie zastępują się nawzajem, tylko uzupełniają. NIZP-PZH zaleca ochronę przed wszystkimi grupami występującymi w Polsce: B, C, W i Y. Ze względu na rosnący udział grupy W zamiast szczepionki przeciw samej grupie C wskazuje szczepionkę czterowalentną ACWY. Według NIZP-PZH Menveo jest obecnie niedostępna.
Ile dawek szczepionki na meningokoki
Liczba dawek zależy od preparatu i od wieku dziecka przy pierwszej dawce. Im wcześniej zaczyna się szczepienie, tym więcej dawek. Według charakterystyk produktu leczniczego:
| Wiek przy pierwszej dawce | MenB – Bexsero | MenACWY – Nimenrix, MenQuadfi |
|---|---|---|
| 6 tygodni – 5 miesięcy | od 2 miesięcy: 2 lub 3 dawki + dawka uzupełniająca w 12.–15. miesiącu | 2 dawki + dawka przypominająca od 12. miesiąca |
| 6–11 miesięcy | 2 dawki + dawka uzupełniająca w 2. roku życia | Nimenrix: 1 dawka, MenQuadfi: 2 dawki; obie + dawka przypominająca od 12. miesiąca |
| 12–23 miesiące | 2 dawki + dawka uzupełniająca po 12–23 miesiącach | 1 dawka |
| od 2 lat, młodzież i dorośli | 2 dawki w odstępie co najmniej 1 miesiąca | 1 dawka |
Trumenba, dostępna od 10 lat, wymaga dwóch dawek w odstępie 6 miesięcy albo trzech dawek. Menveo, od 2 lat, podaje się w jednej dawce. NeisVac-C niemowlę w wieku 2–4 miesięcy dostaje w dwóch dawkach, a starsze dziecko i dorosły – w jednej; niemowlęta potrzebują też dawki przypominającej około 12.–13. miesiąca życia.
Jak długo działa szczepionka na meningokoki
Według NIZP-PZH ochrona utrzymuje się zwykle co najmniej 3–5 lat i prawdopodobnie dłużej, choć zależy od szczepionki, wieku i odpowiedzi organizmu. Szczepionki skoniugowane MenACWY chronią przez 5 lat i więcej. Charakterystyka Nimenrixu podaje dane o utrzymywaniu się przeciwciał do 10 lat, a MenQuadfi – do 7 lat po szczepieniu.
Po szczepieniu MenB stężenie przeciwciał spada w pierwszym roku, a potem się stabilizuje. Dane wskazują, że ochrona może trwać do 7,5 roku po szczepieniu podstawowym. Dawkę przypominającą zaleca się osobom z grup zwiększonego ryzyka: przy MenACWY co 3–5 lat, a według ekspertów u pacjentów najwyższego ryzyka po 10. roku życia – obiema szczepionkami.
Kto powinien zaszczepić się przeciw meningokokom
Poza niemowlętami i nastolatkami szczepienie jest zalecane osobom z grup ryzyka inwazyjnej choroby meningokokowej. Polscy eksperci wymieniają:
- osoby bez śledziony lub z zaburzeniami jej funkcji,
- osoby z niedoborem składowych dopełniacza, w tym leczone ekulizumabem lub rawulizumabem,
- osoby zakażone HIV i chorych na niedokrwistość sierpowatokrwinkową,
- pracowników laboratoriów narażonych na kontakt z meningokokami,
- osoby w zbiorowiskach: żłobkach, przedszkolach, domach dziecka, domach studenckich i koszarach,
- osoby podróżujące do regionów endemicznych.
Program Szczepień Ochronnych dodaje osoby z nowotworem złośliwym, chorobą reumatyczną, przewlekłą chorobą nerek i wątroby, przed przeszczepieniem szpiku i po nim oraz leczone immunosupresyjnie. Zaleca też szczepienie personelowi SOR, OIT i laboratoriów, służbom mundurowym oraz pracownikom edukacji i opieki społecznej.
Objawy zakażenia meningokokami – kiedy natychmiast do szpitala
Rozpoznanie IChM jest trudne, bo na początku choroba przypomina przeziębienie: osłabienie, gorączka, bóle stawów i mięśni, złe samopoczucie. Objawy nie występują w stałej kolejności i nie wszystkie muszą się pojawić. W zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych dochodzą silny ból głowy, nudności i wymioty, sztywność karku, światłowstręt, drgawki i senność.
U dzieci do 2 lat NIZP-PZH wymienia m.in.:
- gorączkę, zimne dłonie i stopy,
- brak apetytu, wymioty, biegunkę,
- rozpaczliwy płacz lub kwilenie, senność albo drażliwość,
- odchylanie głowy do tyłu i pulsujące, uwypuklone ciemiączko,
- wybroczyny na skórze.
O innych szczepieniach zalecanych dzieciom i nastolatkom piszemy w artykułach o szczepieniu przeciw HPV i szczepionce na grypę.
