Czym są pneumokoki i dlaczego warto się szczepić
Bakteria, którą wiele osób nosi bez objawów
Pneumokoki są bakteriami Streptococcus pneumoniae, otoczonymi otoczką polisacharydową. Znanych jest ponad 90 serotypów, ale większość poważnych zakażeń wywołuje ich ograniczona liczba. Bakteria przenosi się drogą kropelkową, a jedynym jej rezerwuarem jest nosogardło człowieka, gdzie często bytuje bez żadnych objawów.
Takie nosicielstwo dotyczy według ECDC 20–40% dzieci i 5–10% dorosłych. Dzieci często wnoszą bakterię do domu, dlatego powszechne szczepienie niemowląt chroni pośrednio także osoby starsze.
Jakie choroby wywołują pneumokoki
Najczęściej są to infekcje górnych dróg oddechowych: zapalenie gardła, zatok i oskrzeli. Pneumokoki są też najczęstszą przyczyną zapalenia ucha środkowego i pozaszpitalnego bakteryjnego zapalenia płuc. Gdy bakteria przedostanie się do krwi, może wywołać zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych albo sepsę, czyli posocznicę.
Ten najcięższy scenariusz nazywa się inwazyjną chorobą pneumokokową (IChP). W Polsce notuje się około 2000 jej przypadków rocznie, a na pneumokokowe zapalenie płuc choruje co najmniej kilkanaście tysięcy osób. Zakażenia pneumokokami występują we wszystkich grupach wiekowych, ale najbardziej narażone są dzieci do 2 lat i osoby powyżej 65 lat.
Objawy nie pozwalają odróżnić zakażenia pneumokokowego od innych infekcji bakteryjnych bez badań laboratoryjnych. Pneumokokowe zapalenie płuc zaczyna się zwykle nagle – dreszczami i wysoką gorączką, po których pojawia się kaszel z odkrztuszaniem i ból przy oddychaniu. U osób starszych objawy bywają słabiej wyrażone. Śmiertelność pneumokokowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych ECDC szacuje na 10–30%.
Po wprowadzeniu w 2017 roku powszechnych szczepień niemowląt zmniejszyła się w Polsce częstość hospitalizacji z powodu zapalenia płuc u dzieci do 2 lat, ale też u dorosłych w wieku 20–59 lat i od 60 lat, których program nie obejmował.
Szczepionka na pneumokoki za darmo – dla kogo
Dzieci: szczepienie obowiązkowe w Programie Szczepień Ochronnych
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok przewiduje szczepienie przeciw pneumokokom jako obowiązkowe szczepienie kalendarzowe w 1. i 2. roku życia. Dziecko, które nie zostało zaszczepione w terminie, trzeba zaszczepić jak najszybciej – szczepienie wyrównawcze jest obowiązkowe do ukończenia 5 lat. Szczepionki do szczepień obowiązkowych kupuje Ministerstwo Zdrowia.
Do ukończenia 19. roku życia obowiązek obejmuje też nieszczepione wcześniej dzieci i młodzież z grup ryzyka, między innymi:
- po urazie lub z wadą ośrodkowego układu nerwowego z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego oraz przed wszczepieniem implantu ślimakowego lub po nim,
- przed leczeniem immunosupresyjnym lub biologicznym albo po nim,
- z niedoborami odporności i nowotworami,
- z wadami serca i przewlekłymi chorobami serca,
- z przewlekłą niewydolnością nerek lub zespołem nerczycowym,
- z cukrzycą i innymi chorobami metabolicznymi,
- z przewlekłymi chorobami płuc, w tym astmą.
Dorośli: bezpłatny Prevenar 13 od 65 lat
Na liście leków refundowanych obowiązującej od 1 października 2026 roku jest jedna szczepionka przeciw pneumokokom – Prevenar 13. Bezpłatnie dostają ją osoby w wieku 65 lat i starsze ze zwiększonym ryzykiem choroby pneumokokowej, czyli z:
- przewlekłą chorobą serca, wątroby, płuc lub przewlekłą niewydolnością nerek,
- cukrzycą,
- implantem ślimakowym lub wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego,
- wrodzoną lub nabytą asplenią, niedokrwistością sierpowatą i innymi hemoglobinopatiami,
- niedoborem odporności, zakażeniem HIV lub jatrogenną immunosupresją,
- chorobą Hodgkina, białaczką, szpiczakiem mnogim, uogólnioną chorobą nowotworową,
- przeszczepem narządu litego.
Szczepionkę wypisuje lekarz na receptę z kodem uprawnienia „S”, pacjent odbiera ją bezpłatnie w aptece i umawia się na podanie – tak samo jak inne darmowe leki dla seniorów. Osobno Program Szczepień Ochronnych obejmuje obowiązkiem, bez granicy wieku, osoby przed przeszczepieniem komórek krwiotwórczych lub narządów albo po nim, po usunięciu śledziony i z jej zaburzeniami.
Komu szczepienie jest zalecane
Poza szczepieniami obowiązkowymi Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok zaleca szczepienie przeciw pneumokokom:
- osobom dorosłym powyżej 50. roku życia, ze szczególnym uwzględnieniem osób od 65 lat,
- dorosłym z przewlekłą chorobą serca, płuc, wątroby lub nerek oraz z cukrzycą,
- dorosłym z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego, implantem ślimakowym, brakiem śledziony lub jej niewydolnością,
- dorosłym z zaburzeniami odporności, w tym leczonym immunosupresyjnie,
- osobom uzależnionym od alkoholu i palącym papierosy,
- personelowi medycznemu oddziałów pediatrycznych, chorób wewnętrznych i geriatrycznych.
Ile dawek szczepionki na pneumokoki
Niemowlęta i małe dzieci
W populacji ogólnej dzieci szczepi się w schemacie 2+1:
- pierwsza dawka w 2. miesiącu życia, po ukończeniu 6 tygodni,
- druga dawka w 4. miesiącu życia, 8 tygodni po pierwszej,
- trzecia dawka w 13.–15. miesiącu życia, co najmniej 6 miesięcy po drugiej.
Wcześniaki urodzone przed 37. tygodniem ciąży i dzieci z grup ryzyka dostają cztery dawki w schemacie 3+1: trzy w pierwszym roku życia i czwartą w drugim.
Dorośli
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok zaleca dorosłym jeden z dwóch schematów:
- jedna dawka szczepionki skoniugowanej 20-walentnej (PCV20),
- dwie dawki: najpierw szczepionka skoniugowana 13-walentna (PCV13), potem polisacharydowa 23-walentna (PPSV23) – w odstępie co najmniej 8 tygodni u osób z grup ryzyka i co najmniej 1 roku u osób od 65 lat.
Charakterystyka Prevenar 20 stwierdza, że nie ustalono konieczności ponownego szczepienia tą szczepionką. Szczepionkę polisacharydową powtarza się wyłącznie w określonych grupach, na przykład u osób starszych z dużym ryzykiem ciężkiej choroby – nie wcześniej niż po 3 latach, bo krótszy odstęp zwiększa ryzyko działań niepożądanych.
Jakie szczepionki na pneumokoki są dostępne
Szczepionki przeciw pneumokokom dzielą się na dwa rodzaje. Skoniugowane zawierają oczyszczone polisacharydy otoczki od 10 do 21 serotypów, połączone z białkiem nośnikowym, które ułatwia układowi odpornościowemu ich rozpoznanie. Polisacharydowa zawiera polisacharydy 23 serotypów bez nośnika i można ją podać dopiero od 2. roku życia.
W Rejestrze Produktów Leczniczych są dziś następujące szczepionki:
| Szczepionka | Rodzaj | Dla kogo według źródeł |
|---|---|---|
| Synflorix | skoniugowana, 10-walentna | dzieci od 6 tygodni do 5 lat |
| Prevenar 13 | skoniugowana, 13-walentna | dzieci od 6 tygodni, młodzież i dorośli |
| Vaxneuvance | skoniugowana, 15-walentna | w PSO dzieci z grup ryzyka i skrajne wcześniaki |
| Prevenar 20 | skoniugowana, 20-walentna | od 6 tygodni życia oraz dorośli |
| Capvaxive | skoniugowana, 21-walentna | dorośli od 18 lat |
| Pneumovax 23 | polisacharydowa, 23-walentna | od 2 lat, głównie dorośli |
W Programie Szczepień Ochronnych dzieci z populacji ogólnej dostają Synflorix, a dzieci z grup ryzyka i wcześniaki urodzone przed 27. tygodniem ciąży – Prevenar 13 albo Vaxneuvance. Według NIZP-PZH sama liczba serotypów nie wystarcza do oceny skuteczności, a Synflorix i Prevenar 13 chronią małe dzieci porównywalnie. O doborze preparatu u dorosłego decyduje lekarz.
Szczepionka na pneumokoki i na grypę na jednej wizycie
Szczepienie przeciwko pneumokokom i przeciw grypie można wykonać podczas tej samej wizyty, pod warunkiem podania obu szczepionek w różne miejsca ciała, na przykład w prawy i lewy mięsień naramienny. Jednoczesne podanie ze szczepionką przeciw grypie dopuszczają charakterystyki Pneumovax 23 i Prevenar 20.
Zachorowania na choroby pneumokokowe w klimacie umiarkowanym szczytują zimą, a pneumokokowe zapalenie płuc często poprzedza infekcja wirusowa. Zasady refundacji szczepionki przeciw grypie w sezonie 2026/2027 opisuje artykuł o szczepionce na grypę.
Jak długo działa szczepionka na pneumokoki
Według NHS ochrona pojawia się zwykle po 2–3 tygodniach od szczepienia, a większości dorosłych jedna dawka zapewnia długotrwałą ochronę. Szczepionka chroni przed serotypami, które zawiera, więc zachorowanie wywołane innym serotypem pozostaje możliwe.
Odczyny po szczepieniu i przeciwwskazania
Obie grupy szczepionek są według NIZP-PZH bezpieczne i dobrze tolerowane. Najczęściej pojawiają się łagodne odczyny w miejscu wstrzyknięcia: zaczerwienienie, obrzęk, wrażliwość na dotyk i ból. U dzieci zdarzają się gorączka, rozdrażnienie, niespokojny sen i słabszy apetyt.
U osób od 65 lat po szczepionce 13-walentnej ból w miejscu wkłucia odnotowano po 36 na 100 dawek, ból mięśni po 18, ból głowy po 16, a gorączkę co najmniej 38°C po 3 na 100 dawek.
Przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na składniki szczepionki. Przy chorobie przebiegającej z gorączką szczepienie się odracza – o tym rozstrzyga lekarz podczas badania kwalifikacyjnego.
