Przed czym chroni szczepienie przeciw HPV
Czym jest wirus brodawczaka ludzkiego
HPV to skrót od angielskiego human papillomavirus, czyli ludzki wirus brodawczaka. Ministerstwo Zdrowia opisuje ponad 200 jego typów, z których około 40 wywołuje zmiany na skórze i w okolicy narządów płciowych. Część typów ma niskie ryzyko rakotwórcze, a część – wysokie: to one odpowiadają za zmiany przedrakowe i nowotwory.
Do zakażenia HPV dochodzi głównie drogą płciową, przez bezpośredni kontakt ze zmianami na skórze lub błonie śluzowej, a najczęściej w początkowym okresie po rozpoczęciu aktywności seksualnej. Większość zakażeń typami wysoce rakotwórczymi przebiega bez objawów i ustępuje samoistnie w ciągu około 2 lat. Zakażenie, które się utrzymuje, może prowadzić do zmian przedrakowych szyjki macicy, a bez leczenia – do raka.
Jakie nowotwory wywołuje HPV
Według Ministerstwa Zdrowia wszystkie przypadki raka szyjki macicy są poprzedzone przewlekłym zakażeniem HPV. Wirus może też wywoływać:
- raka pochwy i sromu u kobiet,
- raka prącia u mężczyzn,
- raka odbytu, jamy ustnej, nosogardzieli, nasady języka i migdałków oraz innych okolic głowy i szyi u obu płci.
Typy HPV 16 i 18 odpowiadają za 80% przypadków raka płaskonabłonkowego sromu i pochwy oraz ponad 90% przypadków raka odbytu. Typy o niskim ryzyku wywołują kłykciny kończyste, czyli brodawki narządów płciowych i odbytu. Nie istnieje lek przeciwwirusowy, który usuwa HPV z organizmu – przed zakażeniem może uchronić szczepionka.
Co daje szczepienie
Szczepionka zawiera cząstki wirusopodobne – fragmenty białkowej osłonki wirusa bez jego materiału genetycznego – więc nie może wywołać zakażenia. Po szczepieniu organizm wytwarza przeciwciała, które nie pozwalają wirusowi wniknąć do komórek nabłonka. NIZP-PZH, powołując się na przegląd badań z 2021 roku, podaje efekty w krajach z powszechnymi programami szczepień:
- zakażeń typami HPV 16 i 18 było o 83% mniej u dziewcząt w wieku 13–19 lat i o 66% mniej u kobiet w wieku 20–24 lat,
- kłykcin kończystych było o 67% mniej u dziewcząt w wieku 15–19 lat i o 36% mniej u mężczyzn poniżej 20 lat,
- w Szwecji ryzyko raka szyjki macicy było o 88% mniejsze u kobiet zaszczepionych przed 17. rokiem życia i o 53% mniejsze u szczepionych w wieku 17–30 lat niż u niezaszczepionych.
Szczepienie chłopców zmniejsza ich ryzyko raka prącia, odbytu, nowotworów głowy i szyi oraz kłykcin. Zaszczepieni mężczyźni nie przenoszą też wirusa, co pośrednio chroni kobiety.
Ile kosztuje szczepienie i kto zaszczepi się bezpłatnie
Bezpłatna szczepionka przeciw HPV jest dostępna na trzy sposoby, zależnie od wieku. Każdy ma inne zasady.
Dzieci od 9 do 14 lat: powszechny program szczepień
Program bezpłatnych szczepień przeciw HPV działa od czerwca 2023 roku, a od 1 września 2024 roku obejmuje dziewczęta i chłopców po ukończeniu 9 lat do ukończenia 14 lat. Rodzic wybiera jedną z dwóch szczepionek: dwuwalentną Cervarix albo dziewięciowalentną Gardasil 9. Nie jest potrzebna recepta ani skierowanie.
Od 15 maja 2025 roku dziecko, które przyjęło pierwszą dawkę przed 14. urodzinami, dostaje bezpłatnie także drugą dawkę po ich ukończeniu – pod warunkiem zachowania odstępu 6–12 miesięcy. Po przekroczeniu tego odstępu druga dawka w programie już nie przysługuje.
Dzieci do 18 lat: Cervarix na receptę
Na liście leków refundowanych obowiązującej od 1 października 2026 roku Cervarix figuruje w wykazie leków bezpłatnych dla osób, które nie ukończyły 18 lat. Lekarz wystawia receptę, szczepionkę odbiera się w aptece, a kwalifikacja i szczepienie odbywają się w przychodni POZ. Gardasil 9 dla dziecka po 14. urodzinach jest odpłatny.
Od 18 do 26 lat: bezpłatnie do 31 maja 2027
Obwieszczenie Ministra Zdrowia z 30 września 2026 roku objęło finansowaniem szczepienie osób po ukończeniu 18 lat do ukończenia 26 lat, od 1 października 2026 roku do 31 maja 2027 roku. Zasady według komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego:
- szczepionką jest wyłącznie Cervarix, w trzech dawkach (0, 1, 6 miesięcy),
- szczepienie trzeba rozpocząć przed 25. urodzinami,
- program dotyczy osób, które nie były szczepione i nie zaczęły schematu,
- na program przeznaczono 51 tysięcy dawek, czyli pełne szczepienie 17 tysięcy osób,
- szczepią przychodnie POZ z umową z NFZ.
Dorośli: refundacja 50%
Pozostali dorośli mogą kupić Cervarix z 50-procentową refundacją. Według wykazu od 1 października 2026 roku cena detaliczna dawki to 278,88 zł, a dopłata pacjenta – 139,44 zł za dawkę, czyli 418,32 zł za pełny, trzydawkowy schemat. Gardasil 9 nie jest refundowany. Obie szczepionki mają w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię dostępności Rp, więc także dorosły potrzebuje recepty.
W jakim wieku szczepić na HPV i do jakiego wieku można
Cervarix i Gardasil 9 są zarejestrowane od ukończenia 9. roku życia, a ich charakterystyki nie podają górnej granicy wieku. Szczepienie ma największy sens przed rozpoczęciem aktywności seksualnej. Ministerstwo Zdrowia podaje, że w przeglądzie systematycznym skuteczność szczepionki była najwyższa w najmłodszych grupach wiekowych i spadała z każdym kolejnym rokiem rozpoczęcia szczepienia.
Wiek do 14 lat ma też zaletę praktyczną: wystarczą dwie dawki zamiast trzech. NIZP-PZH zaleca szczepienie:
- dziewcząt i chłopców od 9 lat,
- osób do 26 lat, które wcześniej nie były zaszczepione,
- a szczepienie osób w wieku 27–45 lat uznaje za do rozważenia.
Szczepienie w wieku 40 lat
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok zaleca dorosłym szczepienie przeciw HPV w trzech dawkach, po konsultacji z lekarzem. W badaniu klinicznym Gardasil 9 profil bezpieczeństwa u osób w wieku 27–45 lat był porównywalny z obserwowanym w wieku 16–26 lat. Według NIZP-PZH korzyść zależy od historii osoby szczepionej: osoba, która dotąd nie współżyła albo miała pojedynczych partnerów, ma większą szansę na efekt profilaktyczny niż osoba z wieloma partnerami.
Czy szczepienie przeciw HPV jest obowiązkowe
Nie. Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok wymienia szczepienie przeciw HPV wśród szczepień zalecanych: dzieciom po ukończeniu 9 lat do ukończenia 14 lat w schemacie dwudawkowym, a od 15. roku życia w trzydawkowym. NIZP-PZH podkreśla, że szczepienie jest zalecane i dobrowolne zarówno w powszechnym programie, jak i w ramach refundacji.
Zalecane nie znaczy płatne: bezpłatny program działa obok listy szczepień obowiązkowych. Program Szczepień Ochronnych na kolejny rok Główny Inspektor Sanitarny ogłasza komunikatem – ten na 2026 rok wydał 31 października 2025 roku.
Jak zapisać dziecko na szczepienie HPV
Według Ministerstwa Zdrowia od 1 września 2024 roku dziecko można zapisać w każdej przychodni POZ, nie tylko w tej, w której jest zadeklarowane. Podstawową formą rejestracji jest bezpośredni kontakt z przychodnią. Część placówek przyjmuje też zapisy przez Internetowe Konto Pacjenta i aplikację mojeIKP, ale e-rejestracja jest dla nich dobrowolna.
Przed zapisem warto wiedzieć, że:
- skierowanie od lekarza nie jest potrzebne,
- każdą z dwóch dawek można przyjąć w innej przychodni POZ,
- schemat kończy się tą samą szczepionką, którą zaczęto – nie miesza się preparatów,
- dziecka nie trzeba specjalnie przygotowywać ani robić mu badań, ale nie powinno mieć ostrej infekcji z gorączką.
Szczepienie w szkole
Część szkół prowadzi szczepienia dzieci w wieku 9–14 lat na miejscu. O zapis pyta się dyrektora szkoły, który odpowiada za organizację szczepień. Ministerstwo Zdrowia udostępnia wzory deklaracji oraz oświadczenia i zgody przedstawiciela ustawowego dziecka na szczepienie przeciw HPV w szkole.
Ile dawek szczepionki przeciw HPV
Liczba dawek zależy od wieku w dniu pierwszego szczepienia. Schematy według charakterystyk produktu leczniczego:
| Wiek przy pierwszej dawce | Cervarix | Gardasil 9 |
|---|---|---|
| 9–14 lat włącznie | 2 dawki, druga po 5–13 miesiącach | 2 dawki, druga po 5–13 miesiącach |
| 15 lat i więcej | 3 dawki: 0, 1, 6 miesięcy | 3 dawki: 0, 2, 6 miesięcy, wszystkie w ciągu roku |
W bezpłatnym programie odstęp między dwiema dawkami wynosi od 6 do 12 miesięcy. Jeśli drugą dawkę podano wcześniej niż 5 miesięcy po pierwszej, obie charakterystyki wymagają podania trzeciej. Gdy odstęp się wydłużył, schemat kontynuuje się bez zaczynania od nowa.
Dawki przypominającej się nie podaje: według NIZP-PZH obserwacje osób zaszczepionych sięgają około 20 lat i nie wskazują na taką potrzebę.
Czy można się zaszczepić, mając wirusa HPV
Można, ale trzeba znać ograniczenie. Szczepionka jest przeznaczona do profilaktyki: nie wpływa na aktywne zakażenie HPV ani na już rozwiniętą chorobę i nie ma działania leczniczego. Charakterystyka Gardasil 9 stwierdza, że szczepionka nie zapobiega zmianom wywołanym przez typ HPV, którym osoba była zakażona w chwili szczepienia.
Szczepienie osoby zakażonej nie jest jednak szkodliwe, a tym samym typem HPV można się zarazić więcej niż raz w życiu. Szczepionka chroni też przed typami, z którymi organizm jeszcze się nie zetknął. Dlatego, według NIZP-PZH, osoba aktywna seksualnie również może odnieść korzyść ze szczepienia – kobieta i mężczyzna.
Czy szczepienie przeciw HPV jest bezpieczne – skutki uboczne
Według NIZP-PZH szczepionki przeciw HPV są bezpieczne i dobrze tolerowane, a ich bezpieczeństwo jest monitorowane od 2006 roku. Działania niepożądane mają zwykle charakter przemijający i ustępują po 1–2 dniach.
Charakterystyki wymieniają jako bardzo częste:
- ból, obrzęk i zaczerwienienie w miejscu wstrzyknięcia – po Gardasil 9 reakcje w miejscu wstrzyknięcia zgłosiło 84,8% zaszczepionych, a po Cervarix ból wystąpił po 78% dawek,
- ból głowy – 13,2% zaszczepionych Gardasil 9,
- bóle mięśniowe i zmęczenie (Cervarix).
Często pojawiają się gorączka, nudności i zawroty głowy. Ciężkie działania niepożądane, pod postacią reakcji anafilaktycznej, występują niezwykle rzadko. U nastolatków zdarzają się omdlenia związane z lękiem przed ukłuciem, dlatego po szczepieniu zostaje się pod obserwacją przez około 15 minut.
Przeciwwskazania do szczepienia przeciw HPV
Trwałym przeciwwskazaniem do szczepienia jest ciężka reakcja alergiczna, w tym anafilaksja, na składnik szczepionki albo po poprzedniej dawce. Szczepienie odracza się przy ostrej chorobie z wysoką gorączką i przy zaostrzeniu choroby przewlekłej, ale łagodna infekcja, jak przeziębienie, nie jest przeciwwskazaniem.
Szczepienia nie zaleca się w ciąży – termin przekłada się do jej zakończenia. Karmienie piersią nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia Gardasil 9. Kwalifikację przeprowadza lekarz, a w programie dla osób od 18 do 26 lat także pielęgniarka lub położna.
Szczepionkę przeciw HPV można podać na tej samej wizycie co inne szczepionki, bez zachowywania odstępu. Zasady refundacji szczepionek dla dorosłych w sezonie infekcji opisują artykuły o szczepionce na grypę i szczepionce na pneumokoki.
