Kiedy szczepić na tężec i co ile lat powtarzać dawkę
Dzieci: szczepienie w ramach DTP, DTaP i Tdap
Szczepionka przeciw tężcowi u dzieci występuje w postaci skojarzonej – razem ze składnikiem przeciw błonicy i krztuścowi (DTP), a w szczepionkach wysokoskojarzonych także przeciw polio, Hib i WZW typu B. Według Programu Szczepień Ochronnych na 2026 rok kalendarz wygląda tak:
| Wiek dziecka | Dawka | Szczepionka |
|---|---|---|
| 2. miesiąc życia | 1. dawka szczepienia podstawowego | DTP |
| 4. miesiąc życia | 2. dawka | DTP |
| 6. miesiąc życia | 3. dawka | DTP |
| 16.–18. miesiąc życia | 4. dawka (uzupełniająca) | DTP |
| 6. rok życia | 1. dawka przypominająca | DTaP – z bezkomórkowym składnikiem krztuśca |
| 14. rok życia | 2. dawka przypominająca | Tdap – ze zmniejszoną zawartością antygenów |
| 19. rok życia | 3. dawka przypominająca | Td – przeciw błonicy i tężcowi |
Przy szczepionkach wysokoskojarzonych terminy pierwszych dawek mogą się nieco różnić. Dziecko, które ma przeciwwskazania do szczepienia przeciw krztuścowi, dostaje szczepionkę błoniczo-tężcową DT, a nastolatek – Td.
„6. rok życia” zaczyna się w dniu 5. urodzin, dlatego wezwanie na szczepienie przychodzi zwykle wkrótce po nich. NIZP-PZH przypomina, że między dawką z 2. roku życia a dawką przypominającą musi minąć co najmniej 3 lata. Nastolatek, który po 14. urodzinach nie dostał dawki Tdap, powinien ją przyjąć najpóźniej przed ukończeniem 19. roku życia.
Dorośli: dawka przypominająca co 10 lat
Odporność po szczepieniu z czasem słabnie. Dorosłym Program Szczepień Ochronnych zaleca pojedynczą dawkę przypominającą co 10 lat – najlepiej szczepionką Tdap, która chroni dodatkowo przed krztuścem, zamiast samej błoniczo-tężcowej Td. Rutynowo nie szczepi się częściej: minimalny zalecany odstęp między dawkami ze składnikiem tężcowym to 5 lat.
Problem dotyczy głównie osób starszych. Według NIZP-PZH ochronne stężenie przeciwciał ma po 60. roku życia zaledwie co czwarta osoba, wobec 80% wśród dzieci i młodych dorosłych. W 2021 roku w Unii Europejskiej odnotowano 50 zachorowań na tężec, a osoby od 65. roku życia stanowiły 78% chorych.
Ile dawek szczepionki przeciw tężcowi potrzebuje nieszczepiony dorosły
Osoba, która nigdy nie była szczepiona albo nie ma dokumentacji szczepień, przechodzi szczepienie podstawowe – trzy dawki. Według charakterystyki szczepionki Tetana PRO dwie pierwsze podaje się w odstępie 4–6 tygodni, a trzecią po 6–12 miesiącach od drugiej. Program Szczepień Ochronnych zapisuje to jako schemat 0, 1 i 6 miesięcy.
Kompletny schemat ma znaczenie. Według charakterystyki jedna dawka nie chroni przed zachorowaniem na tężec. Po dwóch dawkach 90% osób osiąga odporność, ale krótkotrwałą – dopiero trzecia daje ochronę na 5–10 lat. Kto kiedyś przerwał szczepienie, uzupełnia brakujące dawki bez zaczynania od nowa.
Jak podaje się szczepionkę przeciw tężcowi
Szczepionka zawiera toksoid tężcowy, nazywany też anatoksyną: toksynę laseczki tężca pozbawioną właściwości trujących formaldehydem i wysoką temperaturą. To szczepionka inaktywowana: toksoid nie ma właściwości toksycznych, a pobudza organizm do wytwarzania przeciwciał, które neutralizują toksynę tężcową. Jedna dawka to 0,5 ml zawiesiny.
Szczepionkę podaje się domięśniowo – w mięsień naramienny, czyli w ramię, albo w przednio-boczną część uda. Lekarz przeprowadza wcześniej wywiad i badanie, a po szczepieniu zostaje się pod obserwacją przez 30 minut. Można ją podać na tej samej wizycie co inne szczepionki, w inne miejsce ciała.
Zastrzyk przeciwtężcowy po zranieniu
Ekspozycją na tężec są rany i pogryzienia przez zwierzęta. O tym, co podać, decyduje lekarz na podstawie dwóch rzeczy:
- ryzyka zakażenia – niskie przy ranach świeżych i mało zanieczyszczonych, wysokie przy ranach mocno zabrudzonych, z martwymi tkankami, kłutych, miażdżonych, postrzałowych i opracowanych później niż 24 godziny po zranieniu,
- historii szczepień – ocenianej według dokumentacji medycznej, a nie z pamięci pacjenta.
Wytyczne Programu Szczepień Ochronnych na 2026 rok:
| Ostatnia dawka | Rana niskiego ryzyka | Rana wysokiego ryzyka |
|---|---|---|
| Brak szczepień, szczepienie niepełne lub niepewne | szczepionka i dalsze dawki po 1 i 6 miesiącach | szczepionka z antytoksyną (immunoglobuliną), dalsze dawki po 1 i 6 miesiącach |
| Ponad 10 lat temu | 1 dawka przypominająca | 1 dawka przypominająca i antytoksyna |
| 5–10 lat temu | 1 dawka przypominająca | 1 dawka przypominająca |
| Mniej niż 5 lat temu | nie wymaga | nie wymaga, przy szczególnie wysokim ryzyku do rozważenia 1 dawka |
Immunoglobulina przeciwtężcowa to gotowe przeciwciała, które neutralizują toksynę od razu, zanim zwiąże się z układem nerwowym. Przeciwciała pojawiają się we krwi po około 20 minutach od podania. Immunoglobulinę wstrzykuje się domięśniowo w inne miejsce niż szczepionkę, oddzielną strzykawką.
Według NHS pilnej pomocy wymaga rana u osoby niezaszczepionej albo niepewnej swoich szczepień, a także rana, z której nie udało się usunąć brudu lub ciała obcego. Sztywność żuchwy albo trudność w przełykaniu po zranieniu to stan nagły, który wymaga natychmiastowego leczenia w szpitalu.
Jakie szczepionki przeciw tężcowi są dostępne w Polsce
W Rejestrze Produktów Leczniczych są zarejestrowane m.in.:
- szczepionki jednoskładnikowe przeciw tężcowi (T): Tetana, Tetana PRO,
- szczepionki przeciw błonicy i tężcowi: Clodivac (Td) i szczepionka DT,
- szczepionki przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi dla starszych dzieci i dorosłych (Tdap): Boostrix, Adacel, Tdap Szczepionka, a w połączeniu ze składnikiem polio – Boostrix Polio i Adacel Polio,
- szczepionki dla niemowląt: DTP oraz szczepionki wysokoskojarzone.
Wszystkie mają w rejestrze kategorię dostępności Rp. Immunoglobulina przeciwtężcowa to osobny lek (Igantet 250 i Igantet 500) – nie szczepionka.
Tężec – objawy, przebieg i leczenie
Tężec to choroba układu nerwowego wywołana toksyną laseczki tężca (Clostridium tetani). Bakterie żyją w glebie, kurzu, wodzie i przewodzie pokarmowym zwierząt, a ich zarodniki są odporne na ciepło i środki dezynfekujące. Do zakażenia wystarczy drobne skaleczenie. Toksyna powstaje w warunkach beztlenowych w ranie.
Objawy pojawiają się od 3 dni do 3 tygodni po zakażeniu, średnio po 8 dniach. Typowe dla postaci uogólnionej są:
- szczękościsk i skurcze obejmujące mięśnie karku, klatki piersiowej, grzbietu i kończyn,
- napadowe prężenia trwające 5–10 sekund, wywoływane hałasem lub dotykiem,
- porażenie mięśni mimicznych twarzy, czyli tzw. śmiech sardoniczny,
- zaburzenia ciśnienia tętniczego i napady potliwości.
Według NIZP-PZH tężec kończy się zgonem u 30–50 na 100 chorych. Leczenie odbywa się na oddziale intensywnej terapii: obejmuje oczyszczenie rany, immunoglobulinę przeciwtężcową, leki przeciwbólowe i zmniejszające skurcze, a antybiotyki mają znaczenie pomocnicze. Powrót do zdrowia trwa tygodnie, czasem miesiące. W Polsce w 2019 roku zachorowało 17 osób.
Skutki uboczne szczepienia przeciw tężcowi
Charakterystyka Tetana PRO wymienia jako bardzo częsty ból w miejscu wstrzyknięcia, a jako częste:
- zaczerwienienie, opuchliznę, stwardnienie i ucieplenie skóry w miejscu podania,
- ból głowy i osłabienie.
Gorączka, dreszcze i złe samopoczucie zwykle ustępują po 24–48 godzinach. Po szczepionce Tdap Boostrix reakcje miejscowe zgłaszało od 23,7 do 80,6% zaszczepionych, zależnie od badania – zaczynały się zwykle w ciągu 48 godzin i ustępowały bez następstw.
Przeciwwskazania do szczepienia
Według charakterystyki Tetana PRO przeciwwskazaniami są:
- nadwrażliwość na składnik szczepionki,
- ostra choroba z gorączką – łagodna infekcja przeciwwskazaniem nie jest,
- zaostrzenie choroby przewlekłej,
- małopłytkowość lub zaburzenia neurologiczne po poprzedniej dawce.
Charakterystyka zastrzega, że ze względu na znaczenie szczepienia przeciwwskazania należy ograniczać, zwłaszcza po zranieniu. Szczepionkę można stosować w ciąży i w okresie karmienia piersią, zgodnie z oficjalnymi zaleceniami.
Czy szczepienie na tężec jest obowiązkowe i kto za nie płaci
Szczepienia obowiązkowe w Polsce obejmują dzieci i młodzież do 19. roku życia i są bezpłatne. Obowiązkowe jest też szczepienie osób zranionych, narażonych na zakażenie tężcem: szczepionkę T albo Td finansują środki publiczne, a za Tdap pacjent płaci sam.
Dawki przypominające u dorosłych należą do szczepień zalecanych i odpłatnych. Program Szczepień Ochronnych zaleca szczepienie przeciw tężcowi m.in. pracownikom sektora rolnego i leśnego, komunalnego, transportu i budownictwa oraz służbom mundurowym – szczepienia pracownicze określone w przepisach finansuje pracodawca.
Kobietom w ciąży, między 27. a 36. tygodniem, Program Szczepień Ochronnych zaleca szczepionkę Tdap – chroni ona niemowlę przed krztuścem w pierwszych miesiącach życia. Zasady szczepień dorosłych w sezonie infekcji opisują artykuły o szczepionce na grypę, szczepionce na pneumokoki i szczepieniu przeciw COVID-19, a o szczepieniu nastolatków – artykuł o szczepieniu przeciw HPV.
