Skąd się bierze półpasiec i czy można się nim zarazić
Półpasiec (herpes zoster) wywołuje wirus ospy wietrznej i półpaśca, w skrócie VZV (od łacińskiego varicella zoster virus). Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus nie znika z organizmu – pozostaje w nieaktywnej postaci w zwojach nerwowych. Gdy odporność słabnie z wiekiem, z powodu choroby albo przyjmowanych leków, dochodzi do reaktywacji wirusa, czasem wiele lat po ospie.
Choroba zaczyna się od kilku dni bólu i tkliwości skóry wzdłuż przebiegu nerwu. Potem w tym miejscu pojawia się wysypka z pęcherzyków, które nie przekraczają środkowej linii ciała i zwykle wycofują się po 7–14 dniach. Według NIZP-PZH półpasiec może dotknąć co trzecią osobę, która przechorowała ospę wietrzną, a ryzyko zachorowania rośnie po 50. roku życia.
Powikłania półpaśca
Najczęstszym powikłaniem jest neuralgia popółpaścowa – ból nerwowy trwający 90 dni lub dłużej od pojawienia się wysypki. Dotyczy od 5% do ponad 30% chorych, a u połowy osób po 60. roku życia bolesność w miejscu wysypki utrzymuje się nawet kilka miesięcy. Do innych powikłań należą:
- półpasiec oczny, grożący owrzodzeniem rogówki,
- powikłania neurologiczne, na przykład porażenie nerwu twarzowego czy nagła utrata słuchu,
- udar mózgu lub zawał serca w ciągu 3 miesięcy od zachorowania – u 0,1–0,74% chorych.
Czy od dziecka chorego na ospę można dostać półpaśca
Nie. Półpaśca nie można się zarazić ani od osoby z półpaścem, ani od dziecka z ospą wietrzną. Działa to tylko w drugą stronę: od chorego na półpasiec może zarazić się ospą wietrzną osoba, która na nią nie chorowała i nie była szczepiona. Wirus przenosi się w tym czasie, gdy z pęcherzyków sączy się płyn, a według NIZP-PZH zaraźliwość utrzymuje się do tygodnia od pojawienia się wysypki.
Jak skuteczna jest szczepionka i jak długo działa
W Polsce dostępna jest jedna szczepionka przeciw półpaścowi – Shingrix. To rekombinowana szczepionka przeciw półpaścowi z adiuwantem: zawiera jedno białko wirusa (glikoproteinę E) i substancję wzmacniającą odpowiedź odpornościową, ale nie zawiera żywego wirusa. Jej skuteczność badano także u dorosłych z obniżoną odpornością.
W dwóch dużych badaniach, w których szczepiono dwiema dawkami osoby od 50 i od 70 lat, charakterystyka produktu leczniczego podaje skuteczność wobec półpaśca:
- 97,2% u osób w wieku 50 lat i starszych,
- 91,3% u osób w wieku 70 lat i starszych,
- 100% wobec neuralgii popółpaścowej w grupie od 50 lat i 88,8% w grupie od 70 lat.
Jak długo utrzymuje się ochrona
Uczestników badań obserwowano dalej przez około 11 lat. W jedenastym roku po szczepieniu skuteczność wobec półpaśca u osób zaszczepionych w wieku 50 lat i więcej wynosiła 82%. NIZP-PZH podaje, że ochrona utrzymuje się co najmniej 11 lat. Charakterystyka nie określa konieczności dawek przypominających, a Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok wprost stwierdza, że szczepień przypominających nie trzeba wykonywać.
Kto powinien zaszczepić się przeciw półpaścowi
Według charakterystyki szczepionka Shingrix jest wskazana do profilaktyki półpaśca i neuralgii popółpaścowej u:
- osób w wieku 50 lat i starszych,
- osób w wieku 18 lat i starszych ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na półpasiec.
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok zaleca szczepienie dorosłym, którzy przebyli zakażenie wirusem ospy wietrznej, a w szczególności osobom:
- z wrodzonym lub nabytym niedoborem odporności – w tym z immunosupresją wywołaną leczeniem, zakażeniem HIV, białaczką, chłoniakiem Hodgkina, szpiczakiem mnogim i po przeszczepieniu narządu albo komórek krwiotwórczych,
- z przewlekłymi chorobami serca, wątroby, płuc lub nerek,
- z chorobami autoimmunizacyjnymi, takimi jak łuszczyca, reumatoidalne zapalenie stawów, nieswoiste zapalenie jelit czy stwardnienie rozsiane,
- z cukrzycą lub depresją,
- które ukończyły 50 lat.
Szczepienie przeciw półpaścowi jest zalecane, a nie obowiązkowe – Program Szczepień Ochronnych wymienia je wśród szczepień zalecanych dorosłym, dla osób z grup ryzyka w schemacie dwudawkowym.
Ile dawek i jaki schemat szczepienia
Schemat szczepienia podstawowego to 2 dawki po 0,5 ml, podawane domięśniowo, najlepiej w mięsień ramienia. Druga dawka przypada 2 miesiące po pierwszej. Charakterystyka dopuszcza też elastyczny schemat szczepienia:
- gdy jest taka potrzeba, drugą dawkę można podać od 2 do 6 miesięcy po pierwszej,
- u osób z obniżoną odpornością, którym przydałaby się szybsza ochrona, drugą dawkę można podać już 1–2 miesiące po pierwszej.
Należy ukończyć pełen cykl szczepienia – dopiero wtedy można oczekiwać pełnej ochrony.
Skutki uboczne szczepienia przeciw półpaścowi
U osób od 50 lat najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi były:
- ból w miejscu wstrzyknięcia – po 68,1% dawek,
- ból mięśni – po 32,9% dawek,
- zmęczenie – po 32,2% dawek,
- ból głowy – po 26,3% dawek.
Charakterystyka wymienia jako bardzo częste także zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia, dreszcze, gorączkę i dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Większość objawów trwa średnio 2–3 dni, a silne – 1–2 dni. Osoby w wieku 50–69 lat odczuwają ich więcej niż osoby od 70 lat. Przez 2–3 dni po szczepieniu zmęczenie może wpływać na prowadzenie pojazdów.
Rzadko występują reakcje alergiczne. W badaniach w USA u osób od 65 lat odnotowano też zwiększone ryzyko zespołu Guillaina-Barrégo w ciągu 42 dni od szczepienia – o 3 do 7 przypadków na milion dawek.
Przeciwwskazania
Jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na składnik szczepionki. Szczepienie należy odroczyć przy ciężkiej chorobie z gorączką, ale przeziębienie nie jest powodem do odroczenia. Ostrożność obowiązuje u osób z małopłytkowością lub zaburzeniami krzepnięcia. Jako środek ostrożności zaleca się unikanie szczepienia w ciąży.
Refundacja i cena: komu szczepionka bezpłatnie
Shingrix jest refundowany od 1 kwietnia 2025 roku, ale tylko we wskazaniu określonym w wykazie leków refundowanych: profilaktyka półpaśca u osób od 18 lat ze zwiększonym ryzykiem zachorowania. Wykaz wymienia m.in. przewlekłe choroby serca i płuc, cukrzycę, przewlekłą niewydolność nerek, niedobory odporności, choroby nowotworowe, przeszczep narządu i wybrane choroby autoimmunizacyjne.
Według wykazu obowiązującego od 1 października 2026 roku:
| Kto | Odpłatność | Cena dla pacjenta za dawkę |
|---|---|---|
| Od 18 lat, zwiększone ryzyko | 50% | 375,58 zł |
| Od 65 lat, zwiększone ryzyko | bezpłatnie | 0 zł |
| Osoby bez chorób z wykazu | 100% | pełna cena apteczna |
Bezpłatna szczepionka dla seniorów wynika z wykazu leków przysługujących osobom od 65 lat. Jak działa ta lista, opisuje artykuł o darmowych lekach dla seniorów.
Jak się zaszczepić
Najpierw potrzebna jest recepta. Receptę na szczepionkę refundowaną wystawia lekarz, na przykład lekarz rodzinny, bo refundacja wymaga wiedzy o chorobach pacjenta. Receptę na szczepionkę pełnopłatną może wystawić także pielęgniarka albo farmaceuta. Szczepionkę wykupuje się w aptece, a samo szczepienie wykonuje bezpłatnie przychodnia POZ albo apteka, która szczepi.
Czy szczepić się po przebytym półpaścu
Tak. Półpasiec może wrócić, a NIZP-PZH wymienia przebycie półpaśca wśród wskazań do szczepienia. W badaniu z udziałem osób od 50 lat, które przebyły półpasiec, w grupie zaszczepionej Shingrix nie wystąpił żaden nawrót, wobec 8 nawrotów w grupie placebo.
Termin szczepienia zależy od przebiegu choroby:
- w trakcie półpaśca się nie szczepi – szczepienie odkłada się do ustąpienia ostrych objawów,
- po półpaścu ocznym szczepienie odracza się o co najmniej 12 miesięcy od ustąpienia zmian w gałce ocznej,
- neuralgia popółpaścowa nie jest przeciwwskazaniem i nie ma powodu czekać z kwalifikacją do szczepienia, aż ból minie.
Szczepionka nie leczy półpaśca, który już się rozwinął – jest przeznaczona wyłącznie do profilaktyki.
Czy szczepionka na ospę chroni przed półpaścem
To dwie różne szczepionki. Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony wirus i chroni przed pierwszym zakażeniem. Według NIZP-PZH u zaszczepionych dzieci i młodzieży półpasiec występuje rzadziej niż u osób, które przechorowały ospę.
Shingrix działa odwrotnie: jest przeznaczony dla osób, które już miały kontakt z wirusem ospy wietrznej, i nie chroni przed ospą wietrzną. Jeśli badanie krwi wykonane z innego powodu wykaże, że dorosły nie ma przeciwciał przeciw wirusowi ospy, Program Szczepień Ochronnych zaleca mu szczepionkę przeciw ospie wietrznej.
