Witamina C (kwas askorbowy)

Czym jest witamina C

Witamina C, czyli kwas askorbowy, to według charakterystyk związek niezbędny dla organizmu.

W czym jest witamina C

NHS podaje, że organizm nie potrafi jej magazynować, więc trzeba ją dostarczać z dietą każdego dnia. Dobrym źródłem są owoce cytrusowe, np. pomarańcze i sok pomarańczowy, a także papryka, truskawki, czarna porzeczka, brokuły, brukselka i ziemniaki. Według NHS całą potrzebną ilość da się zwykle uzyskać z urozmaiconej, zbilansowanej diety.

Witamina C w lekach

W Rejestrze Produktów Leczniczych kwas askorbowy jest jedynym składnikiem w 18 pozwoleniach:

• 10 bez recepty – krople doustne (m.in. Cebion, Juvit C, Ibuvit C), tabletki, kapsułki (m.in. Rutinoscorbin Witamina C Forte), tabletki i proszek musujący,
• 8 na receptę – wszystkie to roztwory do wstrzykiwań.

Ponad sto kolejnych pozwoleń to produkty złożone. Witamina C występuje w nich z rutozydem (Rutinoscorbin), z paracetamolem w lekach na przeziębienie, z kwasem acetylosalicylowym, z żelazem albo w zestawach wielowitaminowych.

Witamina C jest też składnikiem wielu suplementów diety, ale to inna kategoria prawna. Suplement jest środkiem spożywczym i nie przechodzi oceny w procedurze dopuszczenia do obrotu. Ta strona opisuje produkty lecznicze na podstawie ich charakterystyk – o różnicy piszemy w artykule czym jest lek OTC.

Jak działa

Charakterystyki opisują witaminę C jako główny przeciwutleniacz środowiska wodnego organizmu. Dzięki zdolności do utleniania i redukcji działa jako kofaktor wielu enzymów, które uczestniczą między innymi w:

• syntezie kolagenu, a więc w utrzymaniu tkanki łącznej, kości, chrząstki i naczyń włosowatych oraz w gojeniu ran,
• syntezie katecholamin i hormonów steroidowych,
• biosyntezie karnityny i przemianach kwasu foliowego,
• wchłanianiu żelaza niehemowego – kwas askorbowy redukuje jony żelaza i ułatwia jego przyswajanie.

Charakterystyki Cebionu i Rutinoscorbinu Witaminy C Forte zaznaczają, że niedobór witaminy C upośledza reakcje układu odpornościowego, m.in. chemotaksję, aktywację dopełniacza i wytwarzanie interferonu. Obie zastrzegają przy tym, że molekularne funkcje witaminy C nie zostały w pełni wyjaśnione.

Wskazania do stosowania

Wspólne dla wszystkich sprawdzonych charakterystyk jest zapobieganie i leczenie niedoboru witaminy C. Dalej wskazania wyraźnie się rozchodzą, dlatego podajemy je osobno.

Krople Cebion i Juvit C

Cebion ma jedno wskazanie: zapobieganie i leczenie stanów niedoboru witaminy C w przypadkach, kiedy stosowanie odpowiedniej diety nie wystarcza. Juvit C jest przeznaczony do leczenia niedoboru i zapobiegania chorobom z niego wynikającym, przede wszystkim szkorbutowi i chorobie Moellera-Barlowa. Jego charakterystyka wymienia też rekonwalescencję i dietę ubogą w witaminę C, zwłaszcza u niemowląt karmionych sztucznie.

Tabletki i kapsułki

Ascorvita ma wskazanie w stanach niedoboru lub zwiększonego zapotrzebowania na witaminę C. Najszerszą listę podaje charakterystyka Rutinoscorbinu Witaminy C Forte:

• zapobieganie i leczenie niedoboru – m.in. w ciąży i w okresie karmienia, u palaczy, osób starszych, osób na dietach eliminacyjnych i regularnie pijących alkohol,
• utrzymanie odporności na infekcje, zmniejszanie dolegliwości przeziębienia i skrócenie czasu jego trwania,
• leczenie i profilaktyka paradontozy, próchnicy, zapalenia dziąseł i szkorbutu,
• pomocniczo – stany obniżonej odporności, leczenie niedokrwistości, przyspieszenie gojenia i bliznowacenia ran.

Witamina C a przeziębienie

Wskazania dotyczące przeziębienia są zapisane w charakterystykach części produktów, ale nie wszystkich. Rutinoscorbin wymienia przeziębienie i grypę jako stany zwiększonego zapotrzebowania na witaminę C, a Cebion ogranicza się do niedoboru przy niewystarczającej diecie.

NHS w poradniku o przeziębieniu ocenia, że brakuje mocnych dowodów, żeby suplementy z witaminą C zapobiegały przeziębieniom albo przyspieszały powrót do zdrowia. Charakterystyka Rutinoscorbinu Witaminy C Forte zauważa z kolei, że prawidłowe stężenie witaminy C we krwi niemal zawsze mają zdrowe osoby ze zrównoważoną dietą.

Niedobór witaminy C i szkorbut

Skrajną postacią niedoboru jest szkorbut (gnilec), u małych dzieci nazywany chorobą Moellera-Barlowa. Według charakterystyki rozwija się powoli, przez kilka miesięcy. NHS podkreśla, że to choroba rzadka, bo większość osób dostaje wystarczająco dużo witaminy C z dietą.

Kto jest narażony

Charakterystyka Rutinoscorbinu Witaminy C Forte i NHS wymieniają podobne grupy ryzyka:

• osoby powyżej 65. roku życia,
• palacze – palenie zmniejsza ilość witaminy C, którą organizm uzyskuje z pożywienia,
• osoby regularnie pijące duże ilości alkoholu,
• kobiety w ciąży i karmiące piersią, zwłaszcza przy ubogiej diecie,
• osoby na niezrównoważonej diecie, bez świeżych owoców i warzyw albo jedzące bardzo mało, np. podczas chemioterapii czy w anoreksji,
• osoby długotrwale przyjmujące salicylany, tetracykliny lub kortykosteroidy.

Objawy niedoboru

Wczesne objawy są mało charakterystyczne: zmęczenie, osłabienie i rozdrażnienie. Później według charakterystyki i NHS pojawiają się:

• kruchość naczyń z wybroczynami i łatwe powstawanie siniaków,
• obrzęknięte, krwawiące dziąsła, a w konsekwencji nawet wypadanie zębów,
• bóle stawów, mięśni i nóg,
• słabsze gojenie ran i częstsze infekcje.

NHS zaznacza, że łagodny szkorbut zwykle łatwo wyleczyć, ale nieleczony może prowadzić do poważnych powikłań. Rozpoznanie i leczenie należy do lekarza.

Dawkowanie

Dawkę ustala się według wieku, wskazania i produktu. Poniższe liczby pochodzą z charakterystyk konkretnych produktów – rozstrzyga zawsze ulotka opakowania, które masz w domu.

Zapotrzebowanie a dawka leku

EFSA podaje dla dorosłych referencyjne spożycie witaminy C wynoszące 110 mg na dobę u mężczyzn i 95 mg u kobiet. W ciąży to 105 mg, a w okresie karmienia piersią – 155 mg. NHS dla dorosłych w wieku 19–64 lat podaje niższą wartość, 40 mg na dobę, i dodaje, że całą potrzebną ilość da się zwykle uzyskać z diety.

Krople dla dzieci i dorosłych

Charakterystyki kropli Cebion i Juvit C, w których 1 ml (około 20 kropli) zawiera 100 mg kwasu askorbowego, podają:

• niemowlęta i małe dzieci – 5–8 kropli na dobę, dodanych do pokarmu lub napoju,
• dzieci do 11 lat – 10 kropli na dobę,
• młodzież od 12 lat i dorośli – 15–20 kropli na dobę.

Przy większym zapotrzebowaniu obie charakterystyki pozwalają przyjmować tę dawkę dwa razy na dobę. U dzieci do 3. roku życia Cebion podaje się po uzgodnieniu z lekarzem.

Tabletki i kapsułki

• Rutinoscorbin Witamina C Forte (500 mg) – dorośli i młodzież powyżej 13 lat 1–2 kapsułki na dobę, dzieci od 6 do 12 lat 1 kapsułka. Kapsułek nie rozgryza się. Produktu nie stosuje się u dzieci poniżej 6 lat.
• Vitamina C Synteza (500 mg) – dorośli i dzieci powyżej 12 lat 1 kapsułka raz lub dwa razy na dobę.
• Ascorvita (1000 mg) – dorośli i młodzież zwykle 1 tabletka musująca raz na dobę, rozpuszczona w pół szklanki wody lub soku. U dzieci poniżej 12 lat jest przeciwwskazana.

Zastrzyki z witaminą C są na receptę. Według charakterystyki podaje się je w ciężkim niedoborze albo wtedy, gdy przyjmowanie doustne jest utrudnione.

Kiedy brać witaminę C

Sprawdzone charakterystyki nie wiążą przyjmowania witaminy C z porą dnia ani z posiłkiem. Opisują za to sposób podania: krople Cebion podaje się na łyżeczce, w postaci gotowej albo rozcieńczonej w mleku, herbacie czy soku, tabletkę musującą rozpuszcza się w pół szklanki wody lub soku, a kapsułek Rutinoscorbinu Witaminy C Forte nie rozgryza się, bo może to zaburzyć wchłanianie.

Ile to za dużo

Kwas askorbowy w ilości przekraczającej zapotrzebowanie jest szybko wydalany z moczem, więc ciężkie zatrucie jest mało prawdopodobne. Nie znaczy to, że duże dawki są obojętne.

Co mówi EFSA

EFSA nie ustaliła górnego tolerowanego poziomu spożycia witaminy C, bo danych jest za mało. Według jej oceny:

• dodatkowe spożycie do około 1 g na dobę, poza zwykłą dietą, nie wiąże się z dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi,
• przy 3–4 g na dobę mogą pojawić się wzdęcia, biegunka i kolka,
• powyżej 1 g na dobę wchłanianie się wysyca, więc większa dawka prawie nie zwiększa ilości witaminy C w tkankach, a zwiększa ryzyko dolegliwości.

Charakterystyka Cebionu podaje to samo w liczbach: z dawki 1 g wchłania się 60–75%, z 3 g około 40%, a z 12 g około 16%. NHS ocenia, że poniżej 1000 mg na dobę w suplementach witamina C raczej nie zaszkodzi.

Progi z charakterystyk

• Powyżej 1 g na dobę – charakterystyki odradzają takie dawki m.in. u osób z dną, kamicą moczanową, cystynurią i nadmiernym wydalaniem kwasu szczawiowego,
• powyżej 3 g jednorazowo – czasem biegunka osmotyczna, a po 10 g i więcej – prawie zawsze,
• powyżej 4 g na dobę – u osób z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) opisywano ciężką hemolizę, czyli rozpad krwinek czerwonych.

Charakterystyka Juvit C wymienia jeszcze jedno zjawisko: po odstawieniu długo stosowanych dużych dawek może pojawić się tolerancja z objawami niedoboru.

Kiedy nie stosować

Charakterystyki wymieniają jako przeciwwskazania – w różnych zestawieniach:

• nadwrażliwość na kwas askorbowy lub substancję pomocniczą,
• kamicę szczawianową lub nerkową,
• choroby z nadmiarem żelaza – talasemię, hemochromatozę, niedokrwistość syderoblastyczną,
• zwiększone stężenie kwasu moczowego w wywiadzie i chorobę wrzodową żołądka – w charakterystyce Cebionu,
• wrodzony niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej – w charakterystyce Vitaminy C Synteza.

Ostrożności wymagają osoby z chorobami nerek. Charakterystyka Rutinoscorbinu ogranicza dawkę do 500 mg na dobę, a Cebionu – u pacjentów dializowanych i z ciężką niewydolnością nerek – do 100 mg na dobę, z powodu ryzyka kamieni moczowych.

Produkty różnią się też składem pomocniczym. Tabletka musująca Ascorvita zawiera 294,5 mg sodu oraz aspartam, więc nie stosuje się jej przy fenyloketonurii. Część tabletek zawiera laktozę lub sacharozę, co ma znaczenie przy nietolerancji cukrów, a część barwniki, np. żółcień chinolinową, która może wywołać reakcję alergiczną.

Interakcje

Charakterystyki opisują następujące interakcje:

• żelazo – witamina C zwiększa jego wchłanianie z przewodu pokarmowego,
• leki zobojętniające z glinem – witamina C zwiększa wchłanianie glinu; łączenia nie zaleca się, zwłaszcza przy niewydolności nerek,
• deferoksamina – u osób z nadmiarem żelaza opisywano kardiomiopatię i niewydolność serca,
• kwas acetylosalicylowy i inne salicylany – mogą zaburzać wchłanianie i zmniejszać stężenie witaminy C,
• kumarynowe leki przeciwzakrzepowe (np. acenokumarol) i paracetamol – witamina C może nasilać ich działanie,
• sulfonamidy – ryzyko wytrącania się ich kryształów w moczu,
• disulfiram – witamina C zmniejsza jego skuteczność,
• trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne – długotrwałe duże dawki wpływają na ich wydalanie.

Witamina C może też zafałszować wyniki badań laboratoryjnych, m.in. testu na cukier w moczu i na krew utajoną w kale. Przed takim badaniem trzeba powiedzieć lekarzowi o jej przyjmowaniu.

Działania niepożądane

Charakterystyki opisują witaminę C jako zwykle dobrze tolerowaną. Działania niepożądane wiążą się głównie z dużymi dawkami i występują bardzo rzadko albo z nieznaną częstością:

• nudności, wymioty, biegunka, niestrawność, ból brzucha, zgaga,
• ból i zawroty głowy, zmęczenie,
• zaczerwienienie skóry, wysypka,
• częstsze oddawanie moczu i, przy długotrwałym stosowaniu dużych dawek, kamica nerkowa,
• reakcje alergiczne – duszność, obrzęk twarzy, ust, języka lub gardła.

Charakterystyka Rutinoscorbinu zaleca natychmiast przerwać stosowanie, jeśli pojawią się nudności, wymioty, biegunka, ból głowy, zaczerwienienie skóry albo częstsze oddawanie moczu.

Ciąża i karmienie piersią

Kwas askorbowy przenika przez łożysko i do mleka matki. Większość charakterystyk zaleca, żeby w ciąży i w okresie karmienia nie przekraczać zalecanej dawki. Według charakterystyki Rutinoscorbinu zbyt duże dawki w ciąży mogą wywołać u noworodka objawy niedoboru, czyli szkorbut noworodkowy.

Poszczególne produkty różnią się stopniem ostrożności. Cebionu nie stosuje się w ciąży bez nadzoru lekarza, a Ascorvitę tylko wtedy, gdy lekarz uzna, że korzyść przeważa nad ryzykiem. Charakterystyka Juvit C dopuszcza stosowanie w ciąży i podczas karmienia, z zastrzeżeniem dotyczącym wysokich dawek.

Kiedy do lekarza

Duszność albo obrzęk twarzy, ust, języka lub gardła po przyjęciu witaminy C to objawy reakcji alergicznej i wymagają pilnej pomocy. Nudności, wymioty, biegunka, ból głowy czy częstsze oddawanie moczu w trakcie stosowania są powodem do przerwania leczenia i kontaktu z lekarzem.

Według NHS osoba z grupy ryzyka szkorbutu, u której pojawiają się krwawiące dziąsła, łatwe siniaczenie, obrzęk stawów albo nóg, potrzebuje pilnej konsultacji. Wysypka, która nie blednie pod naciskiem szklanki, wymaga natychmiastowej pomocy. Przed rozpoczęciem stosowania z lekarzem warto porozmawiać przy kamicy nerkowej, chorobie nerek, dnie i chorobach z nadmiarem żelaza.