Przed czym chroni szczepionka na kleszcze
Kleszczowe zapalenie mózgu
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to choroba wirusowa, która atakuje ośrodkowy układ nerwowy. Wirus KZM siedzi w gruczołach ślinowych kleszcza, więc według NIZP-PZH przechodzi do organizmu wkrótce po ukłuciu – nawet szybkie usunięcie kleszcza nie wyklucza zakażenia. ECDC podaje, że można się też zarazić, pijąc niepasteryzowane mleko zakażonego zwierzęcia.
Według ECDC około dwie trzecie zakażeń przebiega bez objawów. U chorych choroba ma często dwie fazy:
- pierwsza trwa zwykle około 5 dni i przypomina grypę – gorączka, zmęczenie, ból głowy i mięśni, nudności,
- po kilku dniach poprawy u 20–30% chorych przychodzi druga, z zajęciem układu nerwowego: zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu albo rdzenia, czasem z porażeniami.
W odmianie europejskiej wirusa ciężkie powikłania neurologiczne zostają u nawet 10% chorych. U dzieci druga faza zwykle ogranicza się do zapalenia opon, a po 40. roku życia rośnie ryzyko zapalenia mózgu.
Czego szczepionka nie obejmuje
Kleszcze przenoszą kilkadziesiąt drobnoustrojów, w tym bakterie wywołujące boreliozę, a także anaplazmozę i babeszjozę. NIZP-PZH wyjaśnia, że szczepionki przeciw samym kleszczom dla ludzi nie ma – istnieje tylko szczepionka przeciw KZM.
Jak prawidłowo usunąć kleszcza i po jakich objawach iść do lekarza, opisuje strona o ukąszeniach owadów i kleszczy.
Czy warto zaszczepić się przeciw KZM
NIZP-PZH podaje, że w Polsce na KZM choruje zwykle 200–300 osób rocznie, ale liczba zachorowań rośnie: w 2019 roku było ich 265, a w 2023 roku – 659. Kleszcze przenoszące wirusa występują na terenie całej Polski, a ponad 90% osób łapie kleszcza blisko domu – w ogrodzie albo na spacerze z psem.
Za szczepieniem przemawiają według NIZP-PZH trzy fakty:
- nie ma leku przeciwwirusowego na KZM – leczy się tylko objawy,
- choroba może zostawić trwałe ubytki neurologiczne, jak porażenia nerwów, zanik mięśni czy uszkodzenie słuchu, oraz zaburzenia psychiczne,
- trzy dawki szczepionki dają skuteczność powyżej 95%, a po pierwszej dawce przeciwciała ma już około 90% zdrowych szczepionych.
Według raportu ECDC za 2022 rok, na który powołuje się NIZP-PZH, wśród 1620 chorych na KZM w krajach UE o znanym statusie szczepienia 94% było niezaszczepionych.
Kto powinien zaszczepić się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
Szczepienie przeciw KZM jest w Polsce zalecane, nie obowiązkowe. Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok zaleca je osobom przebywającym na terenach o nasilonym występowaniu choroby, w szczególności:
- zatrudnionym przy eksploatacji lasu, stacjonującemu wojsku, strażakom, strażnikom granicznym, rolnikom i młodzieży na praktykach zawodowych,
- osobom często aktywnym na zewnątrz – biegaczom, spacerowiczom, grzybiarzom, właścicielom psów, myśliwym i rodzinom z małymi dziećmi,
- turystom oraz uczestnikom obozów i kolonii.
Szczepienie dzieci
W części dotyczącej dzieci i młodzieży program zaleca szczepienie szczególnie rodzinom z małymi dziećmi, często aktywnym na zewnątrz, turystom oraz uczestnikom obozów i kolonii. Obie szczepionki dziecięce są zarejestrowane od ukończenia 1. roku życia. U dziecka poniżej 2 lat o szczepieniu Encepur K decyduje lekarz po rozważeniu korzyści i ryzyka.
Szczepionki przeciw KZM dostępne w Polsce
W Rejestrze Produktów Leczniczych są cztery szczepionki przeciw KZM, po dwie w wersji dla dzieci i dorosłych. Wszystkie zawierają inaktywowany, czyli zabity, wirus i są wydawane na receptę. Kolejność w tabeli jest alfabetyczna:
| Szczepionka | Szczep wirusa | Dla kogo |
|---|---|---|
| Encepur K | K23 | dzieci od 1. roku życia do 11 lat |
| Encepur Adults | K23 | młodzież od 12 lat i dorośli |
| FSME-IMMUN 0,25 ml Junior | Neudörfl | dzieci od 1. roku życia do 15 lat |
| FSME-IMMUN 0,5 ml | Neudörfl | osoby od 16 lat |
Preparaty różnią się granicami wieku i odstępami między dawkami. Według charakterystyki Encepur, zgodnie z zaleceniami WHO, można go podać jako dawkę przypominającą po pełnym szczepieniu podstawowym inną szczepionką przeciw KZM tego typu. Preparat dobiera lekarz przy kwalifikacji.
Schemat szczepienia i liczba dawek
Szczepienie podstawowe obiema szczepionkami składa się z trzech dawek. Pełną ochronę daje dopiero ukończony cykl. Schematy według charakterystyk produktu leczniczego:
| Schemat | FSME-IMMUN | Encepur |
|---|---|---|
| standardowy (klasyczny) | 2. dawka po 1–3 miesiącach, 3. dawka 5–12 miesięcy po drugiej | 2. dawka po 14 dniach do 3 miesięcy, 3. dawka 9–12 miesięcy po drugiej |
| przyspieszony | 2. dawka po 14 dniach, 3. dawka 5–12 miesięcy po drugiej | – |
| ekspresowy | – | dawki w dniu 0, 7 i 21 |
Schemat przyspieszony albo ekspresowy przydaje się, gdy ochrona jest potrzebna szybko, np. przed wyjazdem w sezonie. Według ChPL Encepur odporności można się spodziewać najwcześniej 14 dni po drugiej dawce.
Dawki przypominające i czas ochrony
Po trzeciej dawce ochrona utrzymuje się co najmniej 3 lata. Dlatego:
- FSME-IMMUN – pierwsza dawka przypominająca 3 lata po trzeciej, kolejne co 5 lat; od 60. roku życia co 3 lata,
- Encepur – po schemacie klasycznym pierwsza przypominająca po 3 latach, po ekspresowym po 12–18 miesiącach; kolejne co 5 lat u dzieci, co 5–10 lat w wieku 12–49 lat i co 3 lata powyżej 49 lat.
Zbyt długa przerwa między dawkami może osłabić ochronę. Charakterystyka FSME-IMMUN podaje jednak, że po co najmniej dwóch wcześniejszych dawkach wystarczy jedna dawka uzupełniająca, by kontynuować schemat – bez zaczynania od nowa.
Kiedy najlepiej rozpocząć szczepienie przeciw KZM
Według NIZP-PZH zachorowania na KZM w Polsce występują od marca do końca listopada. ECDC opisuje w Europie Środkowej dwa szczyty aktywności kleszczy: w kwietniu i maju oraz we wrześniu i październiku.
Charakterystyka FSME-IMMUN wskazuje, że przed sezonem, który zaczyna się wiosną, pierwszą i drugą dawkę najkorzystniej podać w miesiącach zimowych, a trzecią – w tym samym sezonie albo najpóźniej przed następnym. NIZP-PZH wskazuje na pierwszą dawkę w lutym albo marcu. Charakterystyki Encepur zalecają cały cykl podstawowy w chłodniejszych miesiącach roku.
Czy szczepienie jest refundowane i kto za nie płaci
Szczepionki przeciw KZM nie są refundowane – nie ma ich w wykazie leków refundowanych obowiązującym od 1 października 2026 roku. Według NIZP-PZH szczepienie można wykonać:
- w przychodni POZ – kwalifikacja i podanie szczepionki są bezpłatne, a za szczepionkę płaci pacjent; gdy przychodnia jej nie ma, lekarz wystawia receptę i pacjent kupuje ją w aptece,
- w prywatnym punkcie szczepień – tam płaci się za kwalifikację, szczepionkę i jej podanie,
- w aptece, która prowadzi szczepienia – tylko dorośli.
Kiedy płaci pracodawca
Ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi nakłada na pracodawcę koszt szczepień wymaganych przy określonych czynnościach zawodowych. Rozporządzenie Rady Ministrów wymienia wśród nich szczepienie przeciw KZM przy pracach w lasach i na terenach zadrzewionych oraz przy uprawie roślin i hodowli zwierząt – w obu przypadkach na obszarach występowania KZM.
Zasady szczepień dorosłych w aptece opisuje też artykuł o szczepionce na grypę.
Przeciwwskazania i skutki uboczne szczepienia
Przeciwwskazania
Charakterystyki obu szczepionek wymieniają jako przeciwwskazania:
- nadwrażliwość na składnik szczepionki albo na substancje obecne w śladowych ilościach, m.in. formaldehyd, neomycynę i gentamycynę,
- ciężką alergię na białko jaja kurzego (FSME-IMMUN),
- ostrą chorobę – szczepienie się odkłada; w przypadku Encepur do co najmniej 2 tygodni po wyzdrowieniu.
Kobietom w ciąży i karmiącym piersią szczepionkę podaje się tylko po starannym rozważeniu korzyści i ryzyka. Osoby przyjmujące leki immunosupresyjne mogą nie uzyskać ochronnego poziomu przeciwciał. Szczegóły zawsze rozstrzyga charakterystyka produktu leczniczego i lekarz przy kwalifikacji do szczepienia.
Skutki uboczne
Według NIZP-PZH szczepionki przeciw KZM są bezpieczne. Do bardzo częstych działań niepożądanych charakterystyki zaliczają ból w miejscu wstrzyknięcia, a w przypadku Encepur Adults także ból głowy i mięśni. Często pojawiają się zmęczenie, złe samopoczucie i nudności. Po Encepur często występują objawy grypopodobne, zwłaszcza po pierwszej dawce – według charakterystyki zwykle ustępują w ciągu 72 godzin.
U dzieci w wieku 1–2 lat po Encepur K gorączka powyżej 38°C jest bardzo częsta, zwłaszcza po pierwszej dawce, a u dzieci poniżej 3 lat może przekroczyć 39,5°C. Charakterystyka zaleca, by w razie potrzeby rozważyć podanie leku przeciwgorączkowego.
