Środki przeczyszczające z apteki różnią się przede wszystkim tym, jak działają. Jedne zatrzymują wodę w jelicie i zmiękczają stolec, inne pobudzają ruchy jelita grubego. Od mechanizmu zależy, po jakim czasie pojawia się efekt, o jakiej porze przyjmuje się lek i jak długo wolno go stosować bez konsultacji.
Ta strona porównuje dwie substancje, które opisujemy w serwisie – laktulozę i senes – i zbiera zasady wspólne dla całej grupy. Grupa jest szersza niż te dwie substancje, ale pozostałe leki na zaparcia nie mają jeszcze u nas osobnych stron. Samo postępowanie przy zaparciu opisuje strona zaparć.
Dwa mechanizmy: osmotyczny i pobudzający
Podział porządkujący tę grupę przebiega w jednym miejscu: czy lek działa w jelicie przez wodę, czy przez pobudzenie ruchów jelita. Obie substancje docierają do jelita grubego w niezmienionej postaci i dopiero tam, z udziałem bakterii jelitowych, zaczynają działać – ale każda w inny sposób.
Laktuloza – działanie osmotyczne
Laktuloza to syntetyczny dwucukier, który wchłania się jedynie w niewielkim stopniu. W okrężnicy bakterie rozkładają go do kwasów organicznych. Te obniżają pH, a przez działanie osmotyczne zwiększają objętość treści jelita. Charakterystyka opisuje skutek jako pobudzenie perystaltyki okrężnicy i przywrócenie prawidłowej konsystencji stolca.
Laktuloza ma też drugie, zupełnie inne wskazanie: niewydolność wątroby i encefalopatię wątrobową. Tam stosuje się dawki kilkakrotnie wyższe, a leczenie prowadzi lekarz. Dawki podawane w tym kontekście nie mają zastosowania przy zaparciu.
Senes – działanie pobudzające
Senes to surowiec roślinny, a jego charakterystyka zalicza go do kontaktowych leków przeczyszczających. Zawarte w nim glikozydy hydroksyantracenowe nie wchłaniają się w górnym odcinku przewodu pokarmowego. Bakterie jelita grubego przekształcają je w aktywny metabolit, który działa dwutorowo:
- pobudza czynność motoryczną jelita grubego, przyspieszając pasaż jelitowy,
- hamuje wchłanianie wody i elektrolitów, a jednocześnie zwiększa ich wydzielanie do światła jelita.
Po jakim czasie działają
Różnica w czasie do efektu jest między tymi substancjami bardzo duża i to ona decyduje o sposobie stosowania. Senes działa po 8 do 12 godzinach, dlatego przyjmuje się go wieczorem, a wypróżnienie pojawia się rano. Przy laktulozie charakterystyka preparatu Duphalac podaje, że efekt leczniczy może wystąpić po 2 do 3 dni leczenia. To nie jest więc lek doraźny, a dawkę dostosowuje się dopiero po kilku dniach.
W obu przypadkach brak efektu następnego dnia nie jest powodem do dołożenia kolejnej dawki. Dokładanie nie przyspiesza mechanizmu, a zbyt duża dawka obu substancji wywołuje ból brzucha i biegunkę – obie charakterystyki zalecają wtedy zmniejszenie dawki.
| Laktuloza | Senes | |
|---|---|---|
| Mechanizm | osmotyczny | pobudzający (kontaktowy) |
| Postać | roztwór doustny, syrop | tabletki dojelitowe, zioła do zaparzania |
| Czas do efektu | 2–3 dni | 8–12 godzin |
| Pora przyjęcia | o stałej porze, np. przy śniadaniu | wieczorem |
| Najmłodsi pacjenci | dawki od niemowląt, u dzieci pod nadzorem lekarza | od 12 lat, u młodszych przeciwwskazany |
| Czas stosowania bez lekarza | limitu nie podano, przy długim stosowaniu kontrola elektrolitów | 1–2 tygodnie, przy części preparatów tydzień |
Jak długo wolno je stosować
Przy senesie charakterystyki wyznaczają granicę wprost: preparatu nie stosuje się dłużej niż 1 do 2 tygodni bez konsultacji lekarskiej, a charakterystyka ziół do zaparzania skraca ten czas do tygodnia. Zwykle wystarcza przyjmowanie 2 do 3 razy w tygodniu, a nie codziennie.
Charakterystyki ostrzegają też, że stosowanie środków przeczyszczających dłużej niż przez krótki czas może prowadzić do zaburzenia czynności jelit i uzależnienia. Charakterystyka ziół z senesem dodaje dwie wskazówki. Codzienna potrzeba sięgania po środek przeczyszczający jest powodem do zbadania przyczyny zaparć i konsultacji z lekarzem. Przetwory z senesu stosuje się zaś dopiero wtedy, gdy efektu nie daje zmiana diety ani środki zmiękczające stolec.
Laktuloza – bez limitu dni, ale z warunkami
Charakterystyki laktulozy nie podają granicy czasowej, ale nie traktują długiego stosowania jako obojętnego. Charakterystyka syropu Lactulosum Polfarmex zaleca przy długotrwałym leczeniu, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku, okresową kontrolę stężenia potasu i chlorków. Charakterystyka preparatu Duphalac dodaje, że podczas leczenia odruch wypróżniania może ulec zaburzeniu.
Kiedy nie wolno ich przyjmować
Przeciwwskazaniem wspólnym dla obu substancji jest niedrożność jelit. Brak stolca i gazów przy wzdętym, bolesnym brzuchu wyklucza każdy środek przeczyszczający i wymaga pilnego kontaktu z lekarzem. Charakterystyka laktulozy nakazuje ustalić przyczynę bólu brzucha przed rozpoczęciem leczenia.
Pozostałe przeciwwskazania są różne dla każdej substancji:
- laktuloza – nadwrażliwość na laktulozę lub składniki preparatu, galaktozemia, a w charakterystyce preparatu Duphalac także perforacja lub ryzyko perforacji przewodu pokarmowego,
- senes – nadwrażliwość na substancję lub składniki preparatu, zapalenie wyrostka robaczkowego, ostre choroby zapalne jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), bóle brzucha nieznanego pochodzenia, odwodnienie z utratą wody i elektrolitów oraz wiek poniżej 12 lat.
Charakterystyki senesu ostrzegają ponadto, że ból brzucha, nudności i wymioty mogą być oznaką niedrożności – w takiej sytuacji preparatu nie stosuje się bez decyzji lekarza.
Płyny, elektrolity i inne leki
Leki przeczyszczające wpływają na gospodarkę wodną organizmu, więc przy obu substancjach charakterystyki poświęcają jej osobne zalecenia.
Płyny
Charakterystyka preparatu Duphalac zaleca, żeby w trakcie stosowania leków przeczyszczających wypijać około 1,5 do 2 litrów płynów na dobę, czyli 6 do 8 szklanek. Zalecenie jest sformułowane dla leków przeczyszczających w ogóle, a nie tylko dla laktulozy.
Elektrolity
Biegunka wywołana zbyt dużą dawką oznacza utratę elektrolitów, przede wszystkim potasu. Przy senesie charakterystyka wymienia wśród skutków przewlekłego stosowania zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, a przy zaburzeniach czynności nerek ostrzega przed zaburzeniami elektrolitowymi.
Utrata potasu ma znaczenie przy niektórych lekach przyjmowanych na stałe. Dlatego przed zastosowaniem senesu opinii lekarza powinny zasięgnąć osoby przyjmujące:
- glikozydy nasercowe,
- leki antyarytmiczne,
- leki wydłużające odstęp QT,
- leki moczopędne,
- kortykosteroidy,
- preparaty z korzeniem lukrecji.
Wchłanianie innych leków
Obie substancje mogą wpływać na leki przyjmowane doustnie. Senes przyspiesza pasaż jelitowy, przez co może ograniczać wchłanianie innych leków. Laktuloza obniża pH w okrężnicy, a leki, których uwalnianie zależy od pH, mogą przez to zostać inaktywowane.
Ciąża, karmienie piersią i dzieci
Tu obie substancje różnią się wyraźnie. Przy laktulozie charakterystyka preparatu Duphalac nie przewiduje wpływu na ciążę ani na karmione dziecko, bo ogólnoustrojowa ekspozycja jest niewielka, i dopuszcza stosowanie w obu okresach. Charakterystyka syropu Lactulosum Polfarmex jest ostrożniejsza: w ciąży dopuszcza go jedynie w przypadku zdecydowanej konieczności.
Przy senesie charakterystyki nie zalecają stosowania w ciąży ani podczas karmienia piersią, a charakterystyka ziół do zaparzania uznaje oba okresy za przeciwwskazanie. Powodem są dane doświadczalne o możliwym działaniu genotoksycznym niektórych antranoidów i przenikanie aktywnego metabolitu do mleka.
U dzieci poniżej 12 lat senesu się nie podaje. Charakterystyka laktulozy podaje dawki pediatryczne, ale zaznacza, że leki przeczyszczające stosuje się u dzieci w szczególnych przypadkach i pod nadzorem lekarza.
Kiedy zaparcie wymaga lekarza
Środek przeczyszczający łagodzi objaw, a nie usuwa przyczyny. Do lekarza warto pójść, gdy zaparcie utrzymuje się mimo leczenia albo środek przeczyszczający staje się potrzebny codziennie. Przy laktulozie, jeśli po kilku dniach efekt jest niezadowalający, charakterystyka każe rozważyć zmianę dawkowania albo dodatkowe środki – a nie samodzielnie zwiększać dawkę.
Silny ból brzucha z zatrzymaniem stolca i gazów oraz krew w stolcu albo czarny stolec wymagają pilnej pomocy, a nie leku z apteki. Przyczyny zaparć i postępowanie bez leków opisuje strona zaparć.