Czym jest kwas salicylowy
Kwas salicylowy działa keratolitycznie: rozmiękcza i złuszcza zrogowaciałą warstwę naskórka. Na tym opiera się jego zastosowanie w preparatach na kurzajki, odciski i nagniotki – zmiana nie jest „wypalana”, tylko stopniowo ścieńczana, aż da się ją usunąć.
W Rejestrze Produktów Leczniczych substancja ma 37 pozwoleń z kategorią dostępności bez recepty, w bardzo różnych postaciach: roztwory i płyny na skórę, maści, pasty, puder, plaster leczniczy, a nawet koncentrat do płukania gardła.
Dwa światy tej samej nazwy
Nazwa „kwas salicylowy” pojawia się dziś częściej na opakowaniach kosmetyków niż leków, i to jest źródło większości nieporozumień.
Lek ma zarejestrowane wskazanie, zatwierdzoną charakterystykę i wysokie stężenie substancji – maść na odciski zawiera od 200 do 500 mg kwasu salicylowego w gramie, czyli 20 do 50 procent.
Kosmetyk zawiera go w znacznie niższych stężeniach i nie podlega tej procedurze: nie ma zarejestrowanego wskazania ani ocenionej skuteczności przed wprowadzeniem do obrotu. To nie znaczy, że nie działa – znaczy, że nie ma dokumentu, który by to rozstrzygał, i że opis na opakowaniu nie jest charakterystyką produktu leczniczego.
Tej różnicy nie wolno zacierać w żadną stronę: doświadczenie z kosmetykiem nie mówi nic o leku, a wskazanie leku nie jest obietnicą dotyczącą kosmetyku.
Zarejestrowane wskazania
Odciski i nagniotki
Charakterystyka maści 500 mg/g opisuje całą procedurę: stopy wymoczyć w wodzie z mydłem i osuszyć, nałożyć cienką warstwę wyłącznie na odcisk i zakleić plastrem. Zabieg powtarza się rano i na noc przez kilka dni, nie zmywając smarowanych miejsc wodą, po czym stopy moczy się w gorącej wodzie, a odcisk usuwa lub ściera.
Ręce myje się przed zastosowaniem i po nim.
Brodawki
Preparat na brodawki – w rejestrze łączony z kwasem mlekowym – ma wskazanie obejmujące brodawki zwykłe, okołopaznokciowe, brodawki stóp i mozaikowe. Smaruje się wyłącznie powierzchnię brodawki, uważając, żeby płyn nie dostał się na zdrową skórę, błony śluzowe ani do oczu, i czeka, aż zaschnie w postaci białej błonki.
Trądzik, cera i kosmetyki z BHA
Większość pytań o kwas salicylowy dotyczy dziś twarzy, a nie stóp: zaskórników, trądziku, porów i pielęgnacji cery. To zupełnie inny kontekst niż zarejestrowane wskazania i warto rozdzielić, co da się o nim powiedzieć rzetelnie.
W rejestrze nie ma preparatu bez recepty ze wskazaniem do leczenia trądziku. Wśród 37 pozwoleń dominują odciski, nagniotki, brodawki i zrogowacenia naskórka, a najsłabszym stężeniem jest 2-procentowy spirytus salicylowy. Rozpiętość jest więc ogromna: od 2 do 50 procent.
NHS, opisując leczenie trądziku, wymienia jako preparat z apteki nadtlenek benzoilu, a dalej leki wydawane na receptę: retinoidy miejscowe, antybiotyki miejscowe, kwas azelainowy i antybiotyki doustne. Kwas salicylowy nie pojawia się w tym zestawieniu.
Co to znaczy „BHA”
Skrót oznacza beta-hydroksykwas i w kosmetykach odnosi się właśnie do kwasu salicylowego. Wykorzystuje się w nich to samo działanie, które opisuje charakterystyka leku: keratolityczne, czyli zmiękczające i rozpulchniające zrogowaciały naskórek tak, by dał się złuszczyć.
Opisy mówiące o oczyszczaniu porów czy regulacji sebum pochodzą jednak z materiałów producentów kosmetyków, a nie z dokumentu rejestracyjnego. To różnica statusu, nie wybrzydzanie: kosmetyk nie ma zarejestrowanego wskazania ani ocenionej skuteczności przed wprowadzeniem do obrotu, więc nie istnieje dokument, który te zapowiedzi potwierdza albo im zaprzecza.
Dlaczego nie przenosimy wniosków między jednym a drugim
Charakterystyka leku podaje, że kwas salicylowy wchłania się przez skórę, ale wchłanianie do krwiobiegu po nałożeniu na zrogowaciałą skórę jest znikome. Wprost dodaje przy tym, że substancja wykazuje ogólnoustrojowe działania niepożądane po zastosowaniu na skórę zdrową albo uszkodzoną.
Cała ta ocena dotyczy stężeń leczniczych i konkretnego miejsca nałożenia. Nie przekłada się automatycznie na kosmetyk o wielokrotnie niższym stężeniu – i w drugą stronę: dobra tolerancja kosmetyku nie mówi nic o maści 50-procentowej.
Kiedy nie wolno stosować
Lista jest długa jak na preparat „tylko na skórę” i to jest w tej substancji najważniejsze:
- nadwrażliwość na kwas salicylowy albo inne salicylany,
- skóra zraniona albo zmieniona zapalnie w okolicy zmiany,
- zmiany głębokie lub o dużej powierzchni,
- dzieci (preparat na brodawki: poniżej 2 lat),
- brodawki płaskie, okolice oczu, błony śluzowe i twarz,
- znamiona owłosione i nieowłosione,
- ciąża i karmienie piersią (preparat na brodawki).
Dlaczego akurat „tylko na zmianę”
Charakterystyka nie ogranicza się do ostrzeżenia o podrażnieniu. Mówi wprost, że nałożenie preparatu na niezmienioną zdrową skórę albo na skórę uszkodzoną może wywołać ogólnoustrojowe działania niepożądane kwasu salicylowego. Przy stężeniu dochodzącym do 50 procent to nie jest ostrożność teoretyczna.
Cukrzyca i zaburzenia krążenia
Przy tych schorzeniach charakterystyka przenosi usuwanie odcisków i nagniotków do gabinetu: zabieg powinien przeprowadzić lekarz. Powodem jest gorsze gojenie i ryzyko powikłań przy uszkodzeniu skóry stopy.
Działania niepożądane
Charakterystyka maści wymienia odczyny alergiczne i stan zapalny skóry. Preparat nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów.